श्रीमद्भगवद्गीता

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे।
समवेता युयुत्सवः
मामकाः पाण्डवा च एव।
किम् अकुर्वत सञ्जय ।।

संजय। धर्मक्षेत्रे। कुरुक्षेत्र। युयुत्सवः समवेता। मामकाः। च। पाण्डवा। एव। किम्। अकुर्वत.

(धृतराष्ट्र उवाच) धृतराष्ट्राने विचारले। (सञ्जय) हे संजया। (धर्मक्षेत्रे) धर्मरुप क्रिया। पुण्यरुप क्रिया। आचरण्याचे स्थान। (कुरुक्षेत्रे) अशा कुरुक्षेत्रात। (युयुत्सवः समवेताः) युद्धाच्या इच्छेने एकत्र झालेले। (मामकाः) माझे पुत्र कौरख। (च) आणि। (पाण्डवाः) पण्डूचे पुत्र। (एव) दोघांनी देखील। (किम्) काय। (अकुर्वत) केले. ।।।।।

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकम्।
व्यूढम् दुर्योधन तदा ।
आचार्यम् उपसङ्गम्य।
राजा वचनमब्रवीत् ।।

तदा। राजा दुर्योधन। व्यूढम्। पाण्डवानीकम्। दृष्ट्वा। तु। आचार्यम् उपसङ्गम्य। इदम्। वचनम्। अब्रवीत्.

(तदा) तेव्हा। (राजा दुर्योधन) कौरव पक्षाचा मुख्य राजा दुर्योधन।(व्यूढम्) विशिष्ट पद्धतीने रचलेल्या। (पाण्डवानीकम्) पाण्डवांच्या सैन्याला। (दृष्टवा) पाहून। (तु) आणि। (आचार्यम् उपसंगम्य) द्रोणाचार्यांजवळ जाऊन। (इदम्) है। (वचनम्) वाक्य। (अब्रवीत) बोलला. ।।२।।

पश्य एताम् पाण्डुपुत्राणाम्।
आचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढाम् द्रुपदपुत्रेण।
तव शिष्येण धीमता ।।

आचार्य। तव। धीमता शिष्येण। द्रुपदपुत्रेण। व्यूढाम्। एताम्। पाण्डुपुत्राणाम्। महतीम् चमुम्। पश्य.

(आचार्य) अहो द्रोणाचार्या। (तव) तुमच्या। (धीमता शिष्येण) बुद्धिमान अशा शिष्याने। (द्रुपदपुत्रेण) द्रुपदाच्या पुत्राने। (व्यूढाम) विशिष्ट पद्धतीने रचलेली। (एताम्) ही। (पाण्डुपुत्राणाम्) पांडवांची। (महतीम् चमूम्) अवाढव्य अशी सेना। (पश्य) पहा. ।।३।।

अत्र शूरा महेष्वासाः।
भीमार्जुनसमाः युधि ।
युयुधानः विराटः च।
द्रुपदः च महारथः ।।

अत्र। युधि। भीमार्जुनसमाः। शूराः। महेष्वासाः। च। युयुधानः। विराटः। च। महारथः द्रुपदः.

(अत्र) येथे या सैन्यात। (युधि) ह्या युद्धात। (भिमार्जुनसमाः) भीम अर्जुनासारखे। (शूराः) पुरुषार्थी। (महेष्वासाः) मोठमोठाले धनुष्य धारण करणारे वीर आहेत। (च) आणि त्याप्रमाणे। (युयुधानः) युयुधान नावाचा राजा। (विराटः) विराट नावाचा। (च) आणि। (महारथः द्रुपदः) महारथी दृपदराजा देखील आहे.

धृष्टकेतुः चेकितानः।
काशिराजः च वीर्यवान् ।
पुरुजित् कुन्तिभोजः च।
शैब्यः च नरपुङ्गवः ।।

च। धृष्टकेतुः। चेकितानः। च वीर्यवान काशिराजः। च। पुरूजित्। कुन्तिभोजः। च। नरपुङ्गवः शैब्यः.

(च) आणि। (धृष्टकेतुः) धृष्टकेतु नावाचा राजा। (चेकितानः) चेकितान नावाचा राजा। (च वीर्यवान काशिराजः) आणि शूरवीर असा काशिराजा। (च) आणि। (पुरूजित्) या नावाचा राजा। (कुन्तिभोजः) कुन्तिभोज नावाचा राजा। (च) आणि। (नरपुङ्गवः शैब्यः) पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असा शैब्य राजा या युध्दात आहे. ।।५।।

युधामन्युः च विक्रान्त।
उत्तमौजाः च वीर्यवान् ।
सौभद्रः द्रौपदेयाः च।
सर्व एव महारथाः ।।

च। विक्रान्तः। युधामन्युः। च। वीर्यवान्। उत्तमौजाः।च। सौभद्रः। च। द्रौपदेयाः। सर्व एव। महारथाः.

(च) आणि। (विक्रान्तः) महापराक्रमी असा। (युधामन्युः) युधामन्यु नावाचा राजा। (च) आणि। (वीर्यवान्) बलशाली। शूरवीर असा। (उत्तमौजाः) या नावाचा राजा। (च) आणि। (सौभद्रः) सुभद्रापुत्र अभीमन्यु। (च) आणि। (द्रौपदेयाः) द्रौपदीचे पाचही पुत्र। (सर्व एव) हे सर्वच। (महारथाः) महारथी योध्दे आहेत. ।।६।।

अस्माकम् तु विशिष्टा ये।
तान् निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य।
सञ्ज्ञार्थम् तान् ब्रवीमि ते ।।

द्विजोत्तम। तु। अस्माकम्। ये। विशिष्टाः। तान्। निबोध। मम सैन्यस्य। नायकाः। तान्। संज्ञार्थम्। ते। ब्रवीमि.

(द्विजोत्तम) हे ब्राह्मणश्रेष्ठा। (तु) आणि। (अस्माकम) आमच्या पक्षातले। (ये) जे। (विशिष्टाः) महत्वाचे योद्धे। (तान्) त्यांनापण। (निबोध) जाणून घ्या। (मम सैन्यस्य) माझ्या सैन्याचे जे। (नायकाः) जे प्रमुख आहेत। (तान्) त्यांना। (सञ्ज्ञार्थम्) नावानिशी माहितीसाठी। (ते) तुम्हाला। (ब्रवीमि) सांगतो. ।।७।।

भवान् भीष्मः च कर्णः च।
कृपः च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णः च।
सौमदत्तिः तथा एव च ।।

भवान्। भीष्मः। च। कर्णः। च। समितिञ्जयः कृपः। अश्वत्थामा। च। विकर्णः। च। तथा एव। सौमदत्तिः.

(भवान्) आपण स्वतः। (भीष्मः) भीष्मपितामह। (च) आणि। (कर्णः) कर्ण। (च) आणि। (समितिञ्जयः कृपः) नेहमीच युद्ध जिंकनारे कृपाचार्य। (अश्वत्थामा) तुमचा मुलगा अश्वत्थामा। (च) आणि। (विकर्णः) आमचा भाऊ विकर्ण। (च) आणि। (तथा एव) त्याप्रमानेच। (सौमदत्तिः) सोमदत्त राजाचा मुलगा भुरीश्रवा. ।।८।।

अन्ये च बहवः शूरा।
मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रग्रहरणाः ।
सर्वे युद्धविशारदाः ।।

च। अन्ये। बहवः। मदर्थे। त्यक्तजीविताः। शूरा। सर्वे। नानाशस्त्रग्रहरणाः। युद्धविशारदाः.

(च) आणि। (अन्ये) आणखीनही। (बहवः) पुष्कळसे। (मदर्थे) माझ्यासाठी। (त्यक्तजीविताः) प्राणदेखील देणारे। (शूरा) जयद्रथ दुःशासनादिक शूरवीर आहेत। (सर्वे) ते सर्व। (बानाशाप्रहरणाः) नाना प्रकारची शत्रे चालवण्यात तरबेज असून। (युध्दविशारदाः) युद्धकलेत निष्णात आहेत। कुशल आहेत. ।।९।।

अपर्याप्तम् तत् अस्माकम्।
बलम् भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तम् तु इदम् एतेषाम।
बलम् भीमाभिरक्षितम् ।।

भीष्माभिरक्षितम्। अस्माकम्। तत्। बलम्। अपर्याप्तम्। तु। भीमाभिरक्षितम्। एतेषाम्। इदम्। बलम्। पर्याप्नम्.

(भीष्माभिरक्षितम्) भीष्मांनी रक्षिलेले। (अस्माकम्) आमचे। (तत) ते। (बलम्) सैन्य। (अपर्याप्तम्) अफाट आहे। पराभूत करण्यास अशक्य आहे। (तु)आणि। (भीमाभिरक्षितम्) भीमाने रक्षिलेले। (एतेषाम्) पांडवांचे। (इदम्) हे। (बलम्) सैन्य।(पर्याप्तम्)जिंकण्यास सोपे आहे. ।।।०।।

अयनेषु च सर्वेषु।
यथाभागम् अवस्थिताः ।
भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु।
भवन्तः सर्व एव हि ।।

च। सर्वेषु अयनेषु। यथाभागम्। अवस्थिताः। भवन्तः। सर्वे एव। हि। भीष्मम् एव। अभिरक्षन्तु.

(च) म्हणून। (सर्वेशु अयनेशु) सर्व मोत्र्यांच्या ठिकाणी। (यथाभागम्) आपापल्या नेमलेल्या जागी। (अवस्थिताः) उभे राहून। तयार राहून। (भवन्तः) आपण। (सर्वे एव) सर्वांनीच मिळून। (हि) निश्चयपूर्वक। (भीष्मम् एव) भीष्म पितामहांचेच। (अभिरक्षन्तु) सर्व तन्हेने रक्षण करावे. ।।।१।।

तस्य सञ्जनयन् हर्षम्।
करुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादम् विनद्य उच्चैः।
शङ्खम् दध्मौ प्रतापवान् ।।

प्रतापवान्। कुरुवृद्धः। पितामहः। तस्य। हर्षम् संजनयन्। उचैः। सिंहनादम्। विनद्य। शङ्खम् दध्मौ.

(प्रतापवान्) महान प्रतायशाली असे। (कुरुवृद्धः) कुरुकुळात सर्वांपेक्षा वडिल। (पितामहः) भीष्म पितामहांनी। (तस्य) त्या दुर्योधनाला। (हर्षम् सञ्जनयन्) हर्षविणारा। आनंदविणारा। (उच्चैः) मोठ्या जोराने। (सिंहनादम्) सिंहनादासारखा। (विनद्य) भर्जणारा। (शङ्खम् दध्मो) शंखाचा आवाज केला. ।।।२।।

ततः शङ्खाः च भेर्यः च।
पणवः अनक गोमुखाः ।
सहसा एव अभ्यहन्यन्त।
स शब्दः तुमुलः अभवत् ।।

ततः। शंखाः। भेर्यः। च। पणवः। आनक। गोमुखाः। सहसा एव। अभ्यहन्यन्त। सः। शब्दः। तुमुलः। अभवत्.

(ततः) त्यानंतर। (शङच्खाः) अनेक शंख। (भेर्यः) नगारे। (च) आणि। (पणवः) ढोल। (आनक) मृदंग। (गोमुखाः) गोमुख नावाचे रणवाद्य। (सहसा एव) एकदमच। (अभ्यहन्यन्त) वाजु लागली। (सः) तो। (शब्दः) ध्वनी। (तुमुलः) फार भयंकर। (अभवत्) झाला. ।।।३।।

ततः श्वेतैः हयैः युक्तेः।
महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवः च एव।
दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ।।

ततः। श्वेतैः। हयैः। युक्तैः। महति। स्यन्दने। स्थितौ।माधवः च। पाण्डवः। दिव्यौ शंखौ। प्रदध्मतुः.

(ततः) त्यानंतर। (श्वेतैः) पांढऱ्या शुभ्र। (हयैः) घोड्यानी। (युक्तः) युक्त अशा। (महति) अवाढव्य अशा। (स्यन्दने) रथात। (स्थिती) असलेले। (माधवः) श्रीकृष्ण भगवंत। (च) आणि। (पाण्डवः) अर्जुन (दोघांनी)। (दिव्यो शङ्खो) अलौकिक असे शंख। (ग्रदध्दमतुः) वाजविले. ।।।४।।

पाञ्चजन्यम् हृषीकेशः।
देवदत्तम् धनञ्जयः ।
पौण्ड्रम् दध्मौ महाशङ्खम्।
भीमकर्मा वृकोदरः ।।

हृषिकेशः। पाञ्चजन्यम्। धनंजयः। देवदत्तम्। भीमकर्मा। पौण्ड्रम्। महाशंखम्। दध्मौ.

(हृषिकेशः) श्रीकृष्ण भगवंतांनी। (पाञ्चजन्यम्) पांचजन्य नावाचा शंख। (धनञ्जयः) अर्जुनाने। (देवदत्तम्) देवदत्त नावाचा शंख। (भीमकर्मा) भयंकर कर्म करणाऱ्या भिमाने। (पौण्ड्रम्) पौण्ड्र नावाचा। (महाशङ्खम्) फार मोठा शंख। (दध्मौ) वाजविला. ।।।५।।

अनन्तविजयम् राजा।
कुन्तीपुत्रः युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवः च।
सुघोषमणिपुष्पकौ ।।

कुन्तीपुत्रः। राजा युधिष्ठिरः। अनन्तविजयम्। नकुलः च सहदेव। सुघोषमणिपुष्पकौ.

(कुन्तीपुत्रः) कुन्तीचा पुत्र। (राजा युधिष्ठिरः) पांडव पक्षाचा राजा धर्म याने। (अनन्तविजयम्) अनंत नावाचा शंख। (नकुलः च सहदेव) नकुल आणि सहदेव या दोघांनी। (सुघोषमणिपुष्पकौ) सघोष व मणिपुष्पक नावाचे शंख (वाजविले). ।।।६।।

काश्यः च परमेष्वासः।
शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नः विराटः च।
सात्यकिः च अपराजितः ।।

च। परमेष्वासः। काश्यः। च। महारथः शिखण्डी।च। धृष्टद्युम्नः। विराटः। च। अपराजितः सात्यकिः.

(च) आणि। (परमेष्वासः) महाधनुर्धर। (काश्यः) काशीराजाने। (च) आणि। (महारथः शिखण्डी) महारथी शिखंडीने। (च) आणि। (धृष्टद्युखः) सेनापती धृष्टद्युम्नाने। (विराटः) विराट राजाने। (च) आणि। (अपराजितः सात्यकिः) अजिंक्यअशा सात्यकीने। (आपापला शंख वाजविला.) ।।।७।।

द्रुपदः द्रौपदेयाः च।
सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रः च महाबाहुः।
शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक् ।।

पृथिवीपते। द्रुपदः। च। द्रौपदेयाः। च। महाबाहुः सौभद्रः। सर्वशः। पृथक पृथक। शंखन्। दध्मुः.

(पृथवीपते) हे धृतराष्ट्र राजा। (कृपदः) द्रुपद राजा। (च) आणि। (द्रौपदेयाः) द्रौपदीचे पाचही पुत्र। (च) त्याचप्रमाणे। (महाबाहुः सौभद्रः) महाबलशाली भुजांचा अभिमन्यु। (सर्वशः) या सर्वांनी सगळीकडून। (पृथक पृथक) आपापले वेगवेगळे। (शङखन) शंख। (दध्मुः) वाजविले. ।।।८।।

स घोषः धार्तराष्ट्राणाम्।
हृदयानि व्यदारयत् ।
नभः च पृथिवीम् च एव।
तुमुलः व्यनुनादयन ।।

सः। तुमुलः घोषः। नभः। च। पृथिवीम्। एव। व्यनुनादयन। च। धार्तराष्ट्राणाम्। हृदयानि। व्यदारयत्.

(सः) तो। (तुमुलः घोषः) महाभयंकर असा आवाज। (नभः) आकाश। (च) आणि। (पृथिवीम्) पृथ्वीला। (एव) देखील। (व्यनुनादयन) दणाणून सोडीत। (च) आणि। (धार्तराष्ट्राणाम्) धृतराष्ट्र पुत्र कौरवांची। (हृदयानि) अंतःकरणे। (व्यदास्यत) जणु काही विदीर्ण करु लागला. ।।।९।।

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा।
धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
प्रवत्ते शस्त्रसम्पाते।
धनुः उद्यम्य पाण्डवः ।।

महीपते। कपिध्वजः पाण्डवः। धार्तराष्ट्रान्। व्यवस्थितान्। दृष्ट्या। प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते।

तदा। धनुः। उद्यम्य।(महीयते) हे धृतराष्ट्रा। (कपिध्वजः पाण्डवः) ज्याच्या रथावर हनुमंत आहे असा अर्जुन। (धार्तराष्ट्रन्) सर्व धृतराष्ट्रपुत्र कौरवांना। (व्यवस्थितान्) युद्धासाठी उभे असलेले। (दृष्टवा) पाहून। (प्रवृत्ते शख्खसंपाते) एकमेकावर शख्त्रप्रहार करण्याच्या। (तदा) अशा वेळी। (धनः) आपले गांडीव धनुष्य। (उद्यम्य) उचलून (उभारून)। (हृषिकेशम्) श्रीकृष्ण भगवंतांना। (इदम् वाक्यम्) हे वचन। (आह) बोलला. ।।२०- २१(१)।।

हृषीकेशम् तदा वाक्यम्।
इदम् आह महीपते ।

सेनयोः उभयोः मध्ये।
रथम् स्थापय मे अच्युत ।।
यावत् एतान् निरीक्षे अहम्।
योडुकामान् अवस्थितान् ।
कैः मया सह योद्धव्यम्।
अस्मिन् रणसमुद्यमे ।।

अर्जुन उवाच। अच्युत। अस्मिन्। रणसमुद्यमे। मया सह। कैः योद्धव्यम्। एतान्।

योडुकामान्। अवस्थितान्। यावत्। अहम्। निरीक्षे।(अर्जुन उवाच) अर्जुन म्हणाला। (अच्युत) हे भगवंता श्रीकृष्णदेवा। (अस्मिन) या। (रणसमुद्यमे) रणसंग्रामात। युद्धधुमाळीत। (मया सह) माझ्याबरोबर। माझ्याशी। (कैः योद्धव्यम्) कोणाला युद्ध करायचे आहे। (एतान्) अशा। (योद्धकामान्) युद्ध करण्याच्या इच्छेने। (अवस्थितान्) उभे असलेल्यांना। (यावत्) जोपर्यंत। (अहम्) मी। (निरीक्षे) चांगल्या प्रकारे पाहून घेतो (तोपर्यंत)। (मे) माझा। (रथम्) रथ। (उभयोः सेनयोः) दोन्ही सैन्यांच्या। (मध्ये) मध्यभागी। (स्थापय) उभा करा. ।।२१ (२)-२२।।

योत्स्यमानान् अवेक्षे अहम्।
य एते अत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धे।
युद्धे प्रियचिकीर्षवः ।।

दुर्बुद्धे। धार्तराष्ट्रस्य। प्रियचिकीर्षव। ये। अत्र। युद्धे। योत्स्यमानान्। समागताः। एते। अहम्। अवेक्षे.

(दुर्बुद्धेः) दुष्ट बुद्धी असलेल्या। (धार्तराष्ट्रस्य) दुर्योधनाचे। (प्रिचिकीर्षवः) भलं करू इच्छिणारे। (ये) जे जे। (अत्र) या ठिकाणी। (युद्धे) युद्ध करण्यासाठी। (योत्स्यमानान्) (युद्ध करणारे) योद्धे। (समागताः) एकत्र झालेले आहेत। (एते) त्या सर्वांना। (अहम्) मी। (अवेक्ष्य) पाहू इच्छितो. ।।२३।।

एवम् उक्तः हृषीकेशः।
गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोः उभयोः मध्ये।
स्थापयित्वा रथोत्तमम् ।।
भीष्मद्रोणप्रमुखतः।
सर्वेषाम् च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान्।
समवेतान् कुरुन् इति ।।

भारत। गुडाकेशेन। एवम्। उक्तः। हृषिकेशः। रथोत्तमम्। उभयोः सेनयोः। मध्ये। सर्वेषाम् महीक्षिताम्। च। भीष्मद्रोणप्रमुखतः। स्थापयित्वा। इति उवाच। पार्थ। एतान् समवेतान्। कुरुन्। पश्य.

(भारत) हे भरतकुलोत्पन्न धृतराष्ट्रा। (गुडाकेशेन) निद्रेवर विजय मिळवणाऱ्या अर्जुनाने। (एवम्) अशाप्रकारे। (उक्तः) म्हटल्यावर। (हृषिकेशः) श्रीकृष्ण भगवंतांनी। (रथोत्तमम्) तो श्रेष्ठ प्रकारचा रथ। (उभयोः सेनयोः) दोन्ही सैन्याच्या। (मध्ये) मध्यभागी। (सर्वेशाम् महीक्षिताम्) सर्व राजे लोकांच्या। (च) आणि। (भीष्मद्रोणप्रमुखतः) भीष्मद्रोण इत्यादी प्रमुख योद्ध्यांच्या समोर। (स्थापयित्वा) उभा करून। (इति उवाच) श्रीभगवंत असे म्हणाले की। (पार्थ) हे अर्जुना। (एतान समवेतान) (युद्धासाठी एकत्र आलेल्या ह्या)। (कुरून्) कुरुवंशीयांना। (पश्य) पहा ।।२४-२५।।

तत्र अपश्यत् स्थितान् पार्थः।
पितृन् अथ पितामहान् ।
आचार्यान् मातुलान् भ्रातृन्।
पुत्रान् पौत्रान् सखीन् तथा ।।
श्वशुरान् सुहृदः च एव।
सेनयोः भयोः अपि ।

अथ। पार्थ। तत्र। उभयोः अपि। सेनयोः। पितृन्। पितामहान्। आचार्यान्। मातुलान्। भ्रातृन्। पुत्रान्। पौत्रान्। तथा। सखीन्। वशुरान्। च। सुहृद्। एव। स्थितान्। अपश्यत्.

(अथः) त्यानंतर। (पार्थ) पृथापुत्र अर्जुनाने। (तत्र) त्या ठिकाणी। (उभयोःअपि) दोन्हीही। (सेनयोः) सैन्यात। (पितृन्) चुलते। (पितामहान्) आजे। (आचार्यान्) गुरुजन। (मातुलान्) मामे। (भ्रातृन्) बंधुवर्ग। (पुत्रान्) मुले व पुतणे। (पौत्रान्) नातु। (तथा) त्याचप्रमाणे। (सखीन) मित्रवर्ग। (श्वशुरान्) सासरे। (च) आणि। (सुहद) सेहा प्रेमाचे लोक। (एव) ह्यांनाच (अशांनाच)। (स्थितान्) युद्धासाठीउभे असलेले। (अपश्यत्) पाहिले ।।२६-२७ (१)।।

तान् समीक्ष्य सः कौन्तेयः।
सर्वान् बन्धून् अवस्थितान् ।।
कृपया परया अविष्टः।
विषीदन् इदम् अब्रवीत् ।

विषीदन्। इदम्। अब्रवीत्.तान्। सर्वान् बन्धून्। अवस्थितान्। समीक्ष्य। परया कृपया। आविष्टः। सः कौन्तेय।

(तान्) त्या। (सर्वान् बन्धून्) सर्व बांधवांना। (अवस्थितान्) युद्धासाठी उभे असलेले। (समीक्ष्य) पाहून। (परया कृपया) अत्यंत करुणेने (किवेने)। (आविष्टः) व्याकुळ झालेला। (सः कौन्तेय) तो कुन्तीपुत्र अर्जुन। (विषीदन्) खिन्न होऊन विषादाने। (इदम्) असे (पुढीलप्रमाणे)। (अब्रवीत्) बोलू लागला ।।२७ (२)- २८(१)।।

दृष्टवा इमम् स्वजनम् कृष्ण।
युयुत्सुम् समुपस्थितम् ।।
सीदन्ति मम गात्राणि।
मुखम् च परिशुष्यति ।
वेपथुः च शरीरे मे।
रोमहर्षः च जायते ।।

कृष्ण। इमम्। युयुत्सुम्। समुपस्थितम्। स्वजनम्। दृष्ट्या। मम। गात्राणि। सीदन्ति। च।मुखम्। परिशुष्यति। च। मे शरीरे। वेपथुः। च। रोमहर्षः। जायते.

(अर्जुन उवाच) अर्जुन म्हणाला। (कृष्ण) हे श्रीकृष्ण देवा। (इमम्) है। (युयुत्सुम्) युद्धासाठी उत्सुक झालेले। (समुपस्थितम्) समोर उभे असलेले। (स्वजनम्) माझेच संबंधी लोक। (दृष्टवा) पाहून। (मम) माझे। (गात्राणि) गात्रे। इंद्रिये। (सीदन्ति) शिथील होऊ लागले आहेत। (च) आणि। (मुखम्) तोंड देखील। (परिशुष्यति) कोरडं पडू लागलं आहे। (च) तसेच। (मे शरीरे) माझ्या सर्व अंगाला। (वेपथुः) थरकाप सुटला। (च) आणि। (रोमहर्षः) रोमांच। (जायते) उठले आहेत. ।।२८ (२)-२९।।

गाण्डीवम् खंसते हस्तात्।
त्वक् च एव परिदह्यते ।
न च शक्नोमि अवस्थातुम्।
भ्रमति इव च मे मनः ।।

हस्तात्। गाण्डीवम्। संसते। च। त्वक्। परिदह्यते एव। च। मे मनः। भ्रमति इव। अवस्थातुम् च। न शक्नोमि.

(हस्तात्) हातातून। (गाण्डीवम्) माझे गांडीव धनुष्य। (संसते) गळू पाहाते आहे। (च) आणि। (त्वक्) त्वचा। (परिदह्यते एव) जणू काही जळते आहे। (च) त्याचप्रमाणे। (मे मनः) माझे मन। (भ्रमति इव) भ्रमित झाले आहे। (अवस्थातुम् च) मला उभे राहणेदेखील। (न शक्नोमि) शक्य नाही असे वाटते ।।३०।।

न च श्रेयः न अपश्यामि।
हत्वा स्वजनम् आहवे ।।
केशव। निमित्तानि। च।
विपरीतानि। पश्यामि।

च। स्वजनम्। आहवे। हत्वा। श्रेयः। न अनुपश्यामि.

(केशव) हे केशवा। (निमित्तनि) सगळी लक्षणे। (च) देखील। (विपरीतानि) अशुभासारखी। (पश्यामि) दिसत आहे। (च) कारण की। (स्वजनम्) आपल्याच लोकांना। (आहवे) युध्दात। (हत्वा) मारून। (श्रेयः) कल्याण होईल असे। (न अनुपश्यामि) दिसत नाही। वाटत नाही ।। ३१।।

न काङ्क्ष विजयम् कृष्ण।
न च राज्यम् सुखानि च ।
किम् नः राज्येन गोविन्द।
किम् भोगैः जीवितेन वा ।।

कृष्ण। विजयम्। न काङ्क्ष। च। राज्यम्। च। सुखानि। न काङ्क्ष। गोविन्द। नः। राज्येन किम्। वा। भोगैः। किम्। जीवितेन किम्.

(कृष्ण) हे श्रीकृष्ण देवा। (विजयम्) आमचा विजय व्हावा असे। (न काङ्क्ष) मी इच्छित नाही। (च) तसेच। (राज्यम्) राज्य प्राप्त व्हावे। (च) आणि। (सुखानि) सर्व सुखे प्राप्त व्हावे असेही। (न काङ्क्ष) इच्छित नाही कारण की। (गोविन्द) हे गोविंदा। (नः) आम्हाला। (राज्येन किम्) राज्य घेऊन काय मोठासा लाभ होणार। (वा) अथवा। (भोगैः) उपभोग प्राप्त झाले तरी। (किम्) काय मोठासा लाभ होणार आणि। (जिवितेन किम्) अशा रीतीने जगण्यात तरी काय अर्थ. ।।३२।।

येषाम् अर्थे काङ्क्षितम् नः।
राज्यम् भोगाः सुखानि च ।
त इमे अवस्थिताः युद्धे।
प्राणान् त्यक्त्वा धनानि च ।।

येषाम् अर्थे। राज्यम्। भोगाः। च सुखानि। नः। काङ्क्षितम्।ते इमे। धनानि। च। प्राणान्। त्यक्त्वा। युद्धे। अवस्थिताः.

कारण की। (येषाम् अर्थ) ज्यांच्यासाठी। (राज्यम्) राज्य। (भोगाः) सगळे उपभोग। (च) आणि। (सुखानि) सर्व सुखांची। (नः) आम्हाला। (काङ्क्षितम्) इच्छा आहे। (ते इमे) ते हे सगळे कौरव बंधु। (धनानि) धनाची। (च)आणि। (प्राणान्) प्राणाची। (त्यक्त्वा) (आशा) सोडून। (युध्दे) युध्दासाठी।(अवस्थिताः) उभे राहीले ।। ३३ ।।

आचार्याः पितरः पुत्राः।
तथा एव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः।
श्यालाः सम्बन्धिनः तथा ।।

आचार्याः। च। पितरः। तथा। पुत्राः। पितामहः।मातुलाः। श्वशुराः। पौत्राः। श्यालाः। तथा एव। सम्बधिनः.

(आचार्याः) गुरुजन। (च) आणि। (पितरः) चुलते। काके। (तथा) तसेच। (पुत्राः) मुले पुतणे। (पितामहः) आजे। (मातुलाः) मामे। (श्वशुरः) सासरे। (पौत्राः) नातूवर्ग। (श्यालाः) मेहुणे। (तथा एव) त्याचप्रमाणे। (सम्बधिनः) आणखीही जे संबंधीये आहेत. ।।३४।।

(मधुसूदन) हे मधुसूदना। (त्रैलोक्यराजस्य) तिन्ही लोकांच्या। (हेतोः) प्राप्तीसाठी। (अपि) देखील। (एतान्) या सर्वांना। (हन्तुम्) मारू। (न इच्छामि) इच्छित नाही। (घ्नतः अपि) (फार काय) यांनी मला मारले तरी देखील। (मी त्यांना मारू इच्छित नाही)। (महीकृते) क्षुल्लक अशा पृथ्वीच्या राज्याची। (नु किम्) काय गरज? ।।३५।।

निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः।
का प्रीतिः स्यात् जनार्दन ।
पापम् एव आश्रयेत् अस्मान्
हत्वा एतान् आततायिनः ।।

जनार्दन। धार्तराष्ट्रान्। निहत्य। नः। का। प्रीतिः। स्यात्। एतान् आततायिनः। हत्वा। अस्मान्। पापम् एव। आश्रयेत्.

(जनार्दन) हे जनार्दना। (धार्तराष्ट्रान्) धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना। (निहत्य) मारून। (नः) आमचे। (का) काय। (प्रितीः) प्रिय। (स्यात्) होइल। (एतान् आततायिनः) ह्या आततायी लोकांना। (हत्वा) मारून। (अस्मान्) आम्हाला। (पापम् एव) पातकच। (आश्रयेत्) लागेल ।। ३६ ।।

तस्मात् न अर्हाः वयम् हन्तुम्।
धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।
स्वजनम् हि कथम् हत्वा।
सुखिनः स्याम माधव ।।

तस्मात्। माधव। स्वबान्धवान्। धार्तराष्ट्रान्। हन्तुम्। वयम्। न अर्हाः।हि। खजनम्। हत्वा। कथम्। सुखिनः। स्याम.

(तस्मात्) यासाठी। (माधव) हे माधवा। (स्वबान्धवान्) आमचे बंधुजन अशा। (धार्तराष्ट्रान्) धृतराष्ट्रपुत्र कौरवांना। (हन्तुम्) मारणे। (वयम्) आम्हाला। (न अर्हाः) योग्य नव्हे। (हि) कारण। (स्वजनम्) आपल्याच लोकांना। (हत्वा) मारून। (कथम्) (आम्ही) कसे। (सुखिनः) सुखी। (स्याम) राह शकू ।।३७।।

यत् अपि एते न पश्यन्ति।
लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतम् दोषम्।
मित्रद्रोहे च पातकम् ।।

यद्यपि। लोभोपहतचेतसः। एते। कुलक्षयकृतम् दोषम्। च। मित्रद्रोहे पातकम्। न पश्यन्ति.

(यद्यपि) जरी। (लोभोपहतचेतसाः) लोभामुळे बुध्दी भ्रूष्ट झालेले। (एते) हे लोक। (कुलक्षयकृतम् दोषम्) कुलक्षयामुळे होणारा दोष। पाप। (च) आणि। (मित्रद्रोहे पातकम्) मित्रद्रोहामुळे होणारे पातक। (न पश्यन्ति) पहात नाहीत ।। ३८ ।।

कथम् न ज्ञेयम् अस्माभिः।
पापात् अस्मात् निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृम् दोषम्।
प्रपश्यद्भिः जनार्दन ।।

जनार्दन। कुलक्षयकृतम् दोषम्। प्रपश्यद्भिः अस्माभिः। अस्मात् पापात्। निर्वतितुम्। कथम् न ज्ञेयम्.

ते पहात नसले तरी। (जनार्दन) हे जनार्दना। (कुलक्षयकृतम् दोषम्)कुलक्षयामुळे होणारे पाप। (प्रपश्यद्भिः अस्माभिः) जाणणाऱ्या आम्ही लोकांनी। (अस्मात् पापात्) ह्या पापकर्मापासून। (निवर्तितुम्) दूर होण्याचा निवृत्त होण्याचा। (कथम् न ज्ञेयम्) विचार करु नये काय ? अर्थात विचार करायलाच पाहिजे ।। ३९ ।।

कुलक्षये प्रणश्यन्ति।
कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलम् कृत्वामम्
अधर्मः भिभवति उत ।।

कुलक्षये। सनातनाः। कुलधर्माः। प्रणश्यन्ति।धर्मे नष्टे। कृत्याम्‌कुलम्। अधर्मः। अभिभवति उत.

(कुलक्षये) कुलाचा नाश झाला असता। (सनातनाः) पुरातन काळापासून चालत आलेले। (कुलधर्माः) कुळधर्म। (प्रणश्यन्ति) नाश पावतात। (धर्मे नष्टे) अशाप्रकारे कुळधर्म नाश झाले असता। (कृत्वाम् कुलम्) सर्व कुळाला। (अधर्मः) अधर्म। (अभिभवति उत) घेरूनच टाकतो ।।४०।।

अधर्माभिभवात् कृष्ण।
प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वाष्णेय।
जायते वर्णसङ्करः ।।

कृष्ण। अधर्माभिभवात्। कुलस्त्रियः। प्रदुष्यन्ति।वाष्णेय। स्त्रीषु दुष्टासु। वर्णसङ्करः। जायते.

(कृष्ण) हे श्रीकृष्णदेवा। (अधर्माभिभवात्) कुळावर अधर्माचा प्रभाव पडल्यामुळे। (कुलस्त्रियः) त्या कुळातील स्त्रिया। (प्रदुष्यन्ति) भ्रूष्ट होतात। (वाष्णेय) हे वृष्णीकुलोत्पन्ना श्रीकृष्णा। (स्त्रीषु दुष्टासु) अशाप्रकारे स्त्रीया भ्रूष्ट झाल्या म्हणजे। (वर्णसङ्करः) भ्रूष्ट प्रजा। (जायते) जन्माला येते. ।।४१।।

सङ्करः नरकाय एव।
कुलग्घ्नानाम् कुलस्य च ।
पतन्ति पितरः हि एषाम्।
लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ।।

सङ्करः। कुलघ्नानाम्। च। कुलस्य। नरकाय एव।एषाम्। पितरः। हि। लुप्तपिण्डोदकक्रियाः। पतन्ति.

(सङ्करः) अशी भ्रूष्ट प्रजा व त्यांचा भ्रष्टाचार। (कुलप्नानाम्) ह्या कुलघातक्यांच्या। (च) आणि। (कुलस्य) कुलाच्या। (नरका एव) नरकालाच कारणीभूत होतो। (एषाम्) अशा कुलघातक्यांच्या। (पितरः) पूर्वज। (हि) देखील। (लुप्तपिण्डोदकक्रियाः) पिण्डदान। तर्पण। श्राद्धादिक क्रिया न घडल्यामुळे। (पतन्ति) पतन पावतात ।।४२।।

दोषैः एतैः कुलघ्नानाम्।
वर्णसङ्करकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः।
कुलधर्माः च शाश्वताः ।।

कुलग्घ्नानाम्। एतैः। वर्णसङ्करकारकैः। दोषैः।शाश्वतैः। कुलधर्माः। च। जातिधर्माः। उत्साद्यन्ते.

(कुलप्नानाम्) कुलघातक्यांच्या। (एतैः) ह्या। (वर्णसङ्करकारकैः) वर्णसंकर करणाऱ्या। (दोषैः) दोषामुळे। (शाश्वताः) पूर्वापार चालत आलेले। (कुलधर्माः) कुलाचे धर्म। (च) आणि। (जातिधर्माः) जातींचे धर्म यांचा। (उत्साद्यन्ते) उच्छेद होतो ।।४३।।

उत्सन्नकुलधर्माणाम्।
मनुष्याणाम् जनार्दन ।
नरके अनियतम् वासः।
भवति इति अनुशुश्रुम ।।

जनार्दन। उत्सन्नकुलधर्माणाम्। मनुष्याणाम्। नरके। अनियतम्। वासः। भवति। इति। अनुशुश्रुम.

(जनार्दन) हे जनार्दना। (उत्सन्नकुलधर्माणाम्) ज्यांच्या कुलधर्माचा नाश झालेला आहे अशा। (मनुष्यानाम्) मनुष्यांना। (नरके) नरकात। (अनियतम्) अनंत काळपर्यंत। (वासः) वास्तव्य। (भवति) करावे लागते। (इति) असे। (अनुशुश्रम) आम्ही ऐकले आहे ।।४४।।

अहो बत महत् पापम्।
कर्तुम् व्यवसिताः वयम् ।
यत् राज्यसुखलोभेन।
हन्तुम् खजनम् उद्यताः ।।

अहो बत। यत्। राज्यसुखलोभेन। खजनम्। हन्तुम्। उद्यताः। वयम्। महत् पापम्। कर्तुम्। व्यवसिताः.

(अहो बत) अहो किती खेदाची गोष्ट आहे। (यत्) की। (राज्यसुखलोभेन) राज्य सुखाच्या लोभामुळे। (वजनम्) आपल्याच लोकांचा।(हन्तुम्) वध करण्यास। (उद्यताः) तयार झालेल्या। (वयम्) आम्ही लोकांनी। (महत् पापम्) फारच मोठे पापकर्म। (कर्तुम्) करण्याचा। (व्यवसिताः) निश्चय केला आहे. ।।४५।।

यदि माम् अप्रतीकारम्।
अशस्त्रम् शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युः।
तन्मे क्षेमतरम् भवेत् ।।

यदि। अशस्त्रम्। अप्रतिकारम्। माम्। शस्त्रपाणयः धार्तराष्ट्राः। रणे। हन्युः। तत्। मे। क्षेमतरम्। भवेत.

(यदि) जर। (अशक्त्रम्) शस्त्ररहीत। (अप्रतिकारम्) प्रतिकार न करण्याच्या अवस्थेत अशा। (माम्) मला। (शत्रपाणयः धार्तराष्ट्राः) शस्त्रधारी कौरव लोक। (रणे) या रणभूमीवर। (हन्युः) मारून टाकतील।(तत्) तर ते मारणे देखील। (मे) माझ्यासाठी। (क्षेमतरम्) कल्याणकारकच। (भवेत) ठरेल ।।४६।।

एवम् उक्त्वा अर्जुनः सङ्ख्ये।
रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरम् चापम्।
शोकसंविग्नमानसः ।।

संख्ये। शोकसंविग्नमानसः। अर्जुनः। एवम् उक्त्वा। सशरम् चापम्। विसृज्य। रथोपस्थ। उपाविशत्.

(सङ्ख्ये) रणभूमीवर। (शोकसंविग्नमानसः) शोकाने व्याकूल झालेले आहे चित्त ज्याचे असा। (अर्जुनः) अर्जुन। (एवम् उक्तवा) मागीलप्रमाणे बोलून। (सशरम् चापम्) बाणासहित धनुष्य। (विसृज्य) टाकून देऊन। (रथोपस्थ) रथाच्या मागील बाजूस। (उपाविश्यत्) बसला ।।४७।।

तम् तथा कृपयाविष्टम्।
अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तम् इदम् वाक्यम्।
उवाच मधुसूदनः ।।

तथा। कृपयाविष्टम्। अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्। तम् विषीदन्तम्। मधुसूदनः। इदम् वाक्यम्। उवाच.

(तथा) मागील अध्यायात सांगितल्याप्रमाणे। (कृपयाविष्टम्) स्वजनांविषयीच्या किवेने भरलेल्या। (अश्रुपूर्णाकुले क्षणम्) अश्रुंनी भरलेले आहेत व दुःखामुळे व्याकुळ झालेले आहेत डोळे ज्याचे अशा। (तम् विषीदन्तम्) विषाद करणाऱ्या। खेदकरणाऱ्या त्या अर्जुनाला। (मधुसूदनः) श्रीकृष्ण भगवंत। (इदम् वाक्यम्) हे वाक्य।(उवाच) बोलले. ।।।।।

कुतः त्वा कश्मलम् इदम्।
विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टम् अस्वर्ण्यम्।
अकीर्तिकरम् अर्जुन ।।

अर्जुन। त्वा। विषमे। अनार्यजुष्टम्। अस्वर्ण्यम्। अकीर्तिकरम्। इदम् कश्मलम्। कुतः। समुपस्थितम्.

(अर्जुन) हे अर्जुना। (त्वा) तुला। (विषमे) अशा कठीण प्रसंगी। (अनार्यजुष्टम्) श्रेष्ठांनी न आचरलेले। न प्रशंसलेले। (अखर्व्यम्) स्वर्ग प्राप्ती न करून देणारे। (अकीर्तिकरम्) अपकीर्तिकारक असे। (उदयू कश्मलम्) हे मनाचे मालिन्य (अन्यथाज्ञान)। (कुतः) कुठून। (समुपस्थितम्) उत्पन्न झाले. ।।२।।

क्लैब्यम् मा स्म गमः पार्थ।
न एतत् त्वयि उपपद्यते ।
क्षुद्रम् हृदयदौर्बल्यम्।
त्यक्त्वा उत्तिष्ठ परंतप ।।

पार्थ। क्लेव्यम्। मा स्म गमः। त्वयि। एतत्। न उपपद्यते।परंतय। क्षुद्रम् हृदयदौर्बल्यम्। त्यक्त्वा। उत्तिष्ठ.

(पार्थ) हे पृथापुत्रा। (क्लेव्ळयाम्) मनाच्या दुबळेपणाला। (माइम गमः) प्राप्त होउ नकोस (दुबळेपणाच्या अधीन होऊ नकोस)। (त्वयी) तुझ्या ठिकाणी। (एतत्) हा दुबळेपणा। हे नपुंसकत्व। (न उपपद्यते) शोभत नाही। योन्य दिसत नाही. (परंतप) परक्यांना। शत्रूना त्रस्त करणाऱ्या अर्जुना। (क्षुद्रम् हदयदौर्बल्यम्) क्षुद्र अशी। तुच्छ अशी मनाची दुर्बळता। (त्यक्तवा) टाकून देउन। (उतिष्ठ) युद्धासाठी तयार हो. ।।३।।

कथम् भिष्मम् अहम् सङ्ख्य।
द्रोणम् च मधुसूदन् ।
इषुभिः प्रति योत्स्यामि।
पूजार्हो अरिसूदन् ।।

मधुसूदन। अहम्। सङ्ख्य। भीष्मम्। च। द्रोणम्। इषुभिः। कथम्। प्रतियोत्स्यामि। अरिसूदन। पूजाहों.

(मधुसुदन) हे श्रीकृष्णदेवा। (अहम्) मी। (सङ्ख्ये) युद्धात। (भीष्मम्) भीष्म पितामहांशी। (च) आणि। (ड्रोपणम्) द्रोणाचार्यांशी। (इशुभिः) बाणांनी। (कथम्) कसा बरे। (प्रतियोत्यागि) लहू। (अरिसूदन) षड्रिपूंचा नाश करणऱ्या देवा। (पूजाहों) ते दोघेही पूज्य आहेत ।।४।।

गुरून् अहत्वा हि महानुभावान्।
श्रेय-: भोक्तुम् भैक्ष्यम् अपि इह लोके ।
हत्वा अर्थकामान् तु गुरून् इह एव।
भुञ्जीय भोगान् रुधिर प्रदिन्धान् ।

महानुभावान् गुरून्। अहत्वा। इह लोके। भैक्ष्यम्। भोक्तुम्। अपि। श्रेयः। हि। गुरून्।हत्वा। इह। रुधिरप्रदिव्यान् एव। अर्थकामान् भोगान्। तु भुञ्जीय.

(महानुभावान् गुरून) महानुभाव अशा गुरूना। (अहत्वा) न मारता। (इहलोके) या जगात। (भैक्षम्) मिक्षान्न। (भोक्तुम्) सेवन करने। भिक्षान्न सेवन करून राहाने। (अपि) देखील। (श्रेयः) चांगले आहे। (हि) कारण की। (गुरून्) गुरूजनांना। (हत्या) मारुन। (इड) या लोकात। (रुधिरप्रदिव्यान एव) रक्ताने माखलेलेच। (अर्थकामात् भोगान्) द्रव्य विषय आणि इतर उपभोग। (तु भुञ्०1०ीय) आम्ही भोगू. (असाच अर्थ होइल ना) ।।५।।

न च एत विद्मः कतरत् नः गरीयो।
यद्वा जयमे यदि वा नः जयेयुः ।
यान् एव हत्वा न जिजीविषामः।
ते एव अवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ।

एतत्। च। न विद्मः। नः। कतरत्। गरीयः। यद्वा। जयेम। यदि वा। नः। जयेयुः। यान्हत्वा। न जिजीविषामः। ते धार्तराष्ट्राः। एव। प्रमुखे। अवस्थिताः.

(मृतत्) हे. (च) देखील। (न विझः) आम्ही जाणत नाही की। (जनः) आमाच्यासाठी। (कतरत्) काय करणे। (नरीयः) योग्य आहे। (यद्वा) किंवा। (जवेग) आम्ही जिंकू। (यदि वा) अथवा। (तः) आम्हाला। (जयेयुः) ते जिंकतील हेही आम्हाला ठाऊक नाही। (यान् हत्वा) ज्यांना मारून। (न जिजीविषागः) आम्ही जगू इच्छित नाही। (ते धार्तराष्ट्राः) ते धृतराष्ट्राचे पुत्र। (एव) च। (प्रमुख) आमच्या समोर। (अवस्थिताः) (मरण्या मारण्यासाठी) उभे आहेत. ।।६।।

कार्यण्यदोषोपहतस्वभावः।
पृच्छामि त्वाम् धर्मसम्मूडचेताः ।
यत् श्रेयः स्यात् निश्चितम् ब्रुही तत् मे।
शिष्य ते अहम् शाधी माम् त्वाम् प्रपन्नम् ।

कार्यण्यदोषोपहतस्वभावः। धर्मसम्मूढचेताः। त्वाम्। पृच्छामि। यत्। निश्चितम् श्रेयः। स्यात्। तत्। मे। ब्रुही। अहम् ते शिष्य। त्वाम् प्रपन्नम्। माम् शाधि.

(कार्यण्यदोषोपहतस्वभावः) अनुकंपारूप दोषामुळे किवेमुळे मनाची स्थिती बिघडली आहे असा। (धर्मसम्यूडचेताः) कर्तव्य काय आहे या विषयी मोहीत झालेले आहे चित्त ज्याचे किंकर्तव्यमूड असा मी (त्वां) आपणास। (पृच्छामि) विचारतो की। (वत्) जे। (निश्चितम् श्रेयः) निश्चितपणे श्रेयस्कर। (स्यात्) असेल। (तत्) ते कर्तव्य। (से) मला। (ब्रूहि) सांगा। (अहम् ते शिष्य) मी तुमचा शिष्य आहे। (त्वाम् प्रपन्नम्) आपणास शरण आलेल्या। (सात् शाधि) मला योग्य उपदेश करा.

न हि प्रपश्यामि मम अपनुद्यात्।
यत शोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमौ असपत्नम् ऋद्धम्।
राज्यम् सुराणाम् अपि च अधिपत्यम् ।

हि। भूमौ। असपत्नम्। ऋद्धम्। राज्यम्। च। सुराणाम्। अधिपत्यम्। अवाप्य। अपि। मम। इन्द्रियाणाम्। उच्छोषणम्। शोकम्। यत्। अपनुद्यात्। न प्रपश्यामि.

(हि) कारण। (भूगो) पृथ्वीवर। (असयबम्) शत्रूरहित निष्कंटक (आणि)। (ऋङ्ग) समृद्ध असे। (राज्यम्) राज्य। (च) त्याचप्रमाणे। (सुराणाम्) देवादिकांचे। (अधिपत्यम्) अधिपत्य। (अवाप्य) प्राप्त होऊन। (अघि) देखील। (मम) माझ्या। (इन्क्रियाणाम्) इन्द्रियांना। (उच्छोषणम्) सुकविणारा। (शोकम्) हा शोक। (यत्) ज्याने। (अपनुयात्) दूर होईल असा उपाय। (व प्रपश्यामि) मला दिसत नाही ।।८।।

एवम् उक्त्वा हृषीकेशम्।
गुडाकेशः परंतप ।
न योत्स्ये इति गोविन्दम्।
उक्त्वा तूष्णीम् बभूव ह ।।

संजय उवाच परंतप। गुडाकेशः। हृषिकेशम्। एवम्। उक्त्वा।न योत्स्ये। इति। गोविन्दम्। उक्त्वा। तूष्णीम्। बभूव। ह.

सञ्जय उवाच। (परंतप) हे धृतराष्ट्रा। (गुडाकेशः) निद्राजित अर्जुन। (हृषिकेशम्) श्रीकृष्ण देवाला। (एवम्) असे (पूर्वोक्त प्रकारचे)। (उक्तवा) बोलून। (न योतस्ये) मी युध्द करणार नाही. (इति) असे. (गोविन्दम्) त्या श्रीगोविंदाला। (उक्त्त्वा) सांगून। (तूष्णीम्) स्तब्ध (मौन। गप्प)। (बभ्रुव) राहीला। झाला। (४) हे पादपूर्णार्थक. ।।९।।

तम् उवाच हृषिकेशः।
प्रहसन् इव भारत ।
सेनयोः उभयोः मध्ये।
विषीदन्तम् इदम् वचः ।।

भारत हृषिकेशः उभयोः सेनयोः मध्ये विषीदन्तम् तम् ग्रहसन् इव इदम् वचः उवाच

(भारत) हे भरतवंशी धृतराष्ट्रा (हयिकेशः) श्रीकृष्ण भगवंत। (उभयोः सेनोयोः) दोन्ही सैन्यांच्या। (मध्ये) मध्यभागी। (विषीदन्तम्) शोक करणाऱ्या। (तम्) त्या अर्जुनाला। (प्रहसन् दव) जणु काही उपहासाने हसत। (इदम् वचः) पुढील वचन। (उवाच) बोलले. ।।।०।।

अशोच्यान् अन्वशोचः त्वम्।
प्रज्ञावादान् च भाषसे ।
गतासून् अगतासून् च।
न अनुशोचन्ति पण्डिताः ।।

श्रीभगवानुवाच त्वम्। अशोच्यान्। अन्वशोचः। च। प्रज्ञावादान्। भाषसे।पण्डिताः। गतासून्। च। अगतासून्। न अशोचन्ति

श्रीभगवानुवाच। (त्वम्) हे अर्जुना तू. (अशोच्यान्) ज्यांचा शोक करणे योग्य नाही त्यांच्याबद्दल। (अन्वशीचः) शोक करीत आहेस। (च) आणि पुन्हा। (प्रज्ञावादान) पंडितासारख्या गोष्टी। (भाषते) बोलतोस। (पण्डिताः) यथार्थ जाणते लोक। (गतासून्) ज्यांचा प्राण गेलेला आहे त्यांच्या प्राणासाठी। (च) आणि। (अनतासूत्) ज्यांचा प्राण गेलेला नाही अशांचा प्राण जाऊ नये यासाठी। (ज अनुशोचन्ति) तू करतो आहेस तसा निर्थक चिन्तायुक्त शोक करीत नाहीत. अथवा कार्यरूप बोधाचे ते मृतांविषयी चिन्ता करीत नाही आणि जे आहेत त्यांचाविषयीही चिन्ता करीत नाहीत कारण त्यांना याची जाणीव आहे की। देहच मरते आत्मा थोडाच मरतो! आणि देह हे अनित्य आहे ते कधीतरी जाणारच आहे. असा विवेक करून पण्डित जण ते शोक करीत नाहीत आणि तु मात्र अज्ञानासारख्खा शोक करतो आहेस. त्या ज्ञानियांचे अनुकरन तु कर असा देवाचा म्हणायचा उद्देश आहे. त्याचाविषयी शोक करायचे काय कारण ! या श्लोकापासून खरी गीता सुरू झाली असंकाहींच म्हणणं आहे. आतापर्यंत अवघा प्रकरणवशच होता. ।। ११ ।।

न तु एव अहम् जातु न आसम्।
न त्वम् न इमे जनाधिपाः ।
न च एव न भविष्यामः।
सर्वे वयम् अतः परम् ।।

अहम्। जातु। न आसम्। त्वम्। न। इमे जनाधिपाः न। तु न एव।च। अतः परम्। वयम्। सर्वे। न भविष्यामः। एव। न.

(अहम्) मी. (जातु) कोण्याही काळात। (न आतम्) नव्हतो किंवा। (त्वम्) तू। (न) नव्हतास अथवा। (इसे जनाधिपाः त) हे राजे लोक नव्हते। (तुन एव) असे मुळीच नाही। (च) त्याचप्रमाणे। (अतः परम्) यापुढे। (ववम्) आम्ही। (सर्वे) सर्व। (न भविष्यामः) असणार नाही असे। (एव) देखील। (व) नाही. आम्ही सर्व पुढे असणारच आहोत. इथे भगवंतांनी आत्म्याचे नित्यत्व सांगितले. ।।।२।।

देहिनः अस्मिन् यथा देहे।
कौमारम् यौवनम् जरा ।
तथा देहान्तरग्राप्तीः।
धीरः तत्र न मुह्यति ।।

यथा। देहिनः। अस्मिन् देहे। कौमारम्। यौवनम्। जरा।तथा। देहान्तरप्राप्तीः। तत्र। धीरः। न मुह्यति.

(यवा) ज्याप्रमाणे। (देहिनः) जीवाला। (अस्मिन् देहे) या शरीरात। (कौमारम्) बालपण। (यौवनम्) तारुण्य। (जरा) म्हातारपण (अशा अवस्था प्राप्त होतात)। (तथा) त्याचप्रमाणे। (देहान्तरप्राप्ती:) हे शरीर सोडून दुसरे शरीर प्राप्त होणे. ही देखील अवस्थाच आहे म्हणून। (तत्र) त्याविषयी। (धीरः) ज्ञानामुळे जरठ झालेला पुरुष। (न मुह्यति) मोहित होत नाही. मग जशा या अवस्था अनित्य आहेत तसं देहान्तरप्राप्ती ही अवस्था देखील अनित्य आहेत. त्याचप्रमाणे देहामध्ये जे सुख-दुःख प्राप्त होतात ते देखील अनित्य आहेत. ती तु सहन केली पाहिजेत. तसंच या अवस्थेमुळे प्राप्त होणारी सुख-दुःखे तेही सहन केली पाहिजेत. आणि देहान्तरप्राप्तीमुळे सुख-दुःख तेही सहन केलं पाहिजेत. म्हणून पुढे उपदेश करीत आहेत. ।।।३।।

मात्रास्यर्शाः तु कौन्तेय।
शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनः अनित्याः
तान् तितिक्षस्व भारत ।।

कौन्तेय। शीतोष्णसुखदुःखदाः। मात्रास्यर्शाः। तु. आगमापायिनः। अनित्याः। भारत। तान्। तितिक्षस्व.

(कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा। (शीतोष्णसुखदुःखदाः) थंडी। ऊन। भूक। तहान इत्यादी सुखदुःख देणारे। (मात्रात्यर्शाः) विषयेंद्रियांचे संयोग हे। (तु) तर। (आगमापायिनः) येणारे जाणारे अर्थात क्षणभंगुर व। (अनित्याः) नाशवान आहेत. (भारत) हे भरतवंशी भरतकुलोत्पन्न अर्जुना किंवा भा म्ह. ब्रह्मविद्येचं तेज। ज्ञान तेथ रत म्ह. रममाण असणाऱ्या अर्जुना (तान्) त्यांना म्ह. त्या सुखदुःखांना (तितिक्षस्व) सहन कर. इथे दुःख सहन कर म्हणणं हे योग्य झालं परंतु सुख सहन कर म्हणजे काय कर? सुख सहन कर म्ह. ते सुख प्राप्त झालं असता हुरळून जाऊ नकोस असा इथे म्हणायचा उद्देश आहे. किंवा जिव्हे डावो पडिला तेणे न्याये ते सुख पुन्हा व्हावं अशी इच्छा न करणे याला आहाचपण म्हणतात. तर असं आहाचपण न करणे हे सुख सहन करणे आहे. अर्थात दुःख सहन करणे इथे कार्यवेडेपण निराकरिले आणि सुख सहन करणे इथे आहाचपण निराकरिले. ।।।४।।

यम् हि न व्यथयन्ति एते।
पुरुषम् पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखम् धीरम्।
सः अमृतत्वाय कल्पते ।।

हि। पुरुषर्षभ। यम्। धीरम्। समदुःखसुखम्। पुरुषम्। एते। न व्यथयन्ति। सः।अमृतत्वाय। कल्पते.

असं केल्याने काय लाभ होणार तो पुढे सांगत आहेत.
(हि) (मागील श्लोकी सांगितलेली सुखदुःखे सहन करावीत) कारण की। (पुरुषर्षभ) हे पुरुषश्रेष्ठा। (यम्) ज्या। (धीरम्) ज्ञानबलाने धैर्य बाणलेल्या आणि। (समदुःखसुखम्) सुखदुःखाच्या प्रसंगी समचित्त असणाऱ्या। (पुरुषम्) पुरुषाला। (एते) (मागील श्लोकात सांगितलेले मात्रास्यर्शाः अर्थात विर्षेद्रियाचे संयोग) हे। (न व्वधयन्ति) व्याकूळ करू शकत नाहीत। (सः) तोच पुरुष। (अमृतत्वाय) नित्यमुक्तीला। (कल्यते) योग्य होतो ।।।५।।

न असतः विद्यते भावः
न अभावः विद्यते सतः ।
उभयोः अपि दृष्टः अन्तः।
तु अनयोः तत्त्वदर्शिभिः ।।

असतः। भावः। न विद्यते। तु। सतः। अभावः। न विद्यते।अनयोः उभयोः। अपि। अन्तः। तत्त्वदर्शिभिः। दृष्टः.

(असतः) मुळातच नसलेल्या अविद्यमान अशा पदार्थाचे। (भावः) अस्तित्व। (न विद्यते) असू शकत नाही। (तु) त्याचप्रमाणे। (व्सतः) विद्यमान पदार्थाचे। (अभावः) अभाव नाश। (न विद्यते) होऊ शकत नाही। (अनयोः उभयोः) (अशाप्रकारे) सत् व असत् या दोघांचे। (अपि) ही। (अन्तः) रहस्य। निर्णय। तथ्य।भितर। (तत्त्वदर्शिभिः) यथार्थ ज्ञात्यांनी। (कृष्टः) जाणले आहे. जे तत्वदर्शी पुरुष आहेत ते असं जाणतात की जे सत् आहे ते सत्व आहे. ते असत् कधी असूच शकत नाही. आणि जे असत् आहे असत्य आहे ते कधी सत् होऊ शकत नाही. हा श्लोक द्वैतवाद्यांचाही बालेकिल्ला आहे आणि अद्वैतवाद्यांचाही बालेकिल्ला आहे असं म्हणतात. अद्वैतवाद्यांचा बालेकिल्ला कसा? ना त्यांचा मते काही नाहीच. ज्या वस्तू आपल्याला दिसत आहेत त्यांचा नाश होतांना दिसतो. आणि ज्या अर्थी त्यांचा नाश होतांना दिसतो त्या अर्थी त्या वस्तू असत् आहेत. जर ते सत् असते तर त्यांचा नाश झाला नसता. देह हे त्यांचा दृष्टीने असत् आहे. कारण त्याचा नाश होतांना दिसतो. आणि त्यांचा लेखी सर्वत्र एकच आत्मा आहे. हे भिन्नत्व आहे ते अविद्येमुळे भासते. तो आत्मा त्यांचा दृष्टीने सत् आहे. कारण त्याचा नाश कधीच संभवत नाही. यातून ते अद्वैत मांडतात. मग हाच श्लोक द्वैतवाद्यांचा बालेकिल्ला कसा? ना त्यांचा दृष्टीने जे असत् आहे। अविद्यमान वस्तू आहे तिची विद्यमानता। दृकगोचरता अस्तित्व असूच शकत नाही. ज्या अर्थी या वस्तू दिसत आहेत त्या अर्थी ते विद्यमान आहेत. ते विद्यमान आहेत म्हणूनच भासत। दिसत आहेत. जर नसत्याच तर ते मना इन्द्रियांचे विषय होण्याचे काही कारणच नव्हतं. त्या आहेत म्हणूनच दिसतात ना ! आणि ज्या वस्तू आहेत त्यांचा अत्यंत अभाव होऊ शकत नाही. वेदान्ती। अद्वैतवादी असं समजतात का देहाचा अभाव होतो त्या अर्थी ते असत् आहेत. पण त्यांचा देहाचा अभाव होतो हे म्हणणं चुकीचं आहे ना! कसं? ना देहाला जाळल्यानंतर त्या देहाचे अवशेष त्यांची नुसती अवस्थाच बदलते. ते रक्षेचा रूपात पालटले अथवा वायुचा रूपात वातावरणात मिसळून गेले. त्याचा आत्यंतिक अभाव कधीच होत नाही. तो परमाणु दृकगोचर नसल्यामुळे आपल्याला असं वाटते तो की नाहिसा झाला. या वास्तविक नाहीसं काहीच होत नाही. यातून द्वैत मांडतात. या श्लोकात जीवात्म्याविषयी सांगितले. ।।।६।। यापुढे सर्वव्यापक अशा तत्वाबद्दल भगवंत म्हणत आहेत.

अविनाशि तु तत् विद्धि
येन सर्वम् इदम् ततम् ।
विनाशम् अव्ययस्य अस्य।
न कश्चित् कर्तुम् अर्हति ।।

अविनाशि। तु तत् विद्धि। येन। इदम् सर्वम्। ततम्।अस्य। अव्ययस्य। विनाशम्। कर्तुम्। कश्चित्। न अर्हति.

(अविनाशि) जसा तसा नाशरहित। (तु तत् विद्धि) तर त्यालाच समज की। (वेज) ज्या परब्रह्माने। (इदम् सर्वम्) हे सर्व दृष्यादृष्य जगत्। (ततम्) व्यापलेलेआहे। (अस्य) या। (अव्ययस्य) अव्यय तत्वाचा। (विनाशम्) नाश। (कर्तुम्) करण्यास। (कश्चित) कोणीही। (न अरहंति) समर्थ नाही. मागील श्लोकी सांगितलेला जीवात्मा हा जसा तसा नित्य नाही. तो नित्य आहे म्हणजे पदार्थत्वे नित्य आहे. परंतु त्याची अवस्था बदलत रहाते एणे अर्थ तो नित्यच आहे. मग इथे सर्वव्यापक अविनाशी अशा परमात्म्याचा नाश कुणी करू शकतो अशी शक्यता वाटावी मग निराकरण करावं. तर मग असा कुणी करू शकतो का? जीवाचाच नाश कुणी करू शकत नाही. मग सर्वव्यापक परमेश्वराचा नाश कुणी करू शकतो का ! ना कुणीच करू शकत नाही. मग इथे त्या अव्यय अशा परमेश्वराचा विनाश म्हणजे काय ? की त्याने अवतार घेतला। मनुष्यधारी झाला असता नाना प्रकारचे संयोग दिसतात आणि तेव्हा तो मनुष्यवेषाला मान देऊन एखाद्यावेळेला उदास। खिन्न होतांनाही दिसतो. परंतु त्याचा आनंदरूप स्वरुपाला कधीही विनाश नाही म्ह. एकतंडत्व त्याचं भंगत नाही. एणे अर्थे इथे अविनाशी परमेश्वराला अविनाशी म्हटलेलं आहे. वांचून स्वरुपा अर्थी त्याचा विनाश कुणी करू शकत नाही असं भंगवंताला म्हणायचं नाही. कारण जीवाच्याच स्वरुपाचा नाश कुणी करू शकत नाही मग परमात्म्याचा कोण बरं करू शकेल ! ।।।७।।

अन्तवन्तः इमे देहा।
नित्यस्य उक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनः अप्रमेयस्य।
तस्मात् युध्यस्व भारत ।।

अनाशिनः। अप्रमेयस्य। नित्यस्य। शरीरिणः। इमे। देहाः। अन्तवन्तः। उक्ताः। तस्मात्। भारत। युध्यस्व.

(अनाशिनः) कधीही नाश न पावणाऱ्या व (अप्रमेयस्य) कुठल्याही साधनाने प्रमाणाने न दिसणाऱ्या न कळणाऱ्या। (नित्यस्य) नित्य अशा। (शरीरिणः) जीवाचे। (इमे) हे। (देहाः) सर्व देह। (अन्तवन्तः) नाश पावणारे। (उक्ताः) शास्त्रात सांगितलेले आहेत (ते खरोखरच आहे)। (तरमात्) म्हणून। (भारत) हे भरतवंशी अर्जुना। (युध्यस्व) तू युद्ध कर. तुझ्या मारण्याने यांचे आत्मे मरणार नाहीत. त्यांची शरीरच मरणार आहेत. म्हणून तू कुठलीही काळजी न करतायुद्ध कर. ।।।८।।

यः एनम् वेत्ति हन्तारम्।
यः च एनम् मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतः।
नायम् हन्ति न हन्यते ।।

यः। एनम्। हन्तारम्। वेत्ति। च। यः। एनम्। हतम्। मन्यते।तौ उभौ। न विजानीतः। अयम्। न हन्ति। न हन्यते.

(यः) जो। (एनम्) या जीवाला। (हन्तारम्) मारणारा। (वेत्ति) समजतो। (च) आणि। (यः) जो। (एजम्) या जीवाला। (हतम्) मेलेला। (मन्यते) मानतो। समजतो। (तो उभी) ते दोघेही। (न विजानीतः) यथार्थ ज्ञाते नाहीत (कारण)। (अयम्) हा जीव। (न हन्ति) कुणाला मारीत नाही। (न हन्यते) मारलाही जात नाही. तर ते दोघेही यथार्थ जाणते नाहीत याचे कारण सांगत आहेत. ।।।१।।

न जायते ब्रियत वा कदाचित्।
न अयम् भूत्वा भविवता वा न भूयः ।
अजः नित्यः शाश्वतः अयम् पुराणः।
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ।

अयम्। कदाचित्। न जायते। वा। न ब्रियते। वा। भूत्वा। भूयः। न भविता। अयम्। अजन्म। नित्यः। शाश्वतः। पुराणः। शरीरे हन्यमाने। न हन्यते.

(अयम्) हा जीव। (कदाचित्) केव्हाही। (न जायते) जन्मत नाही। (वा) किंवा। (न ब्रियते) कधीही मरत नाही। (वा) अथवा (भूत्वा) एकदा होऊन (जन्मून)। (भूयः) पुन्हा। (न भविता) होणार नाही असे नाही। (अयम्) हा जीव।(अजन्म) न जन्मणारा (व्युत्पत्तीने कोणालाही जन्म न देणारा)। (नित्यः) नाशरहित। (शाश्वतः) सतत असणारा। (पुराणः) पुरातन असा आहे। (शरीरे हन्यमाने) शरीराचा नाश झाला तरी। (व हन्यते) नाश पावत नाही. हा मारल्या जाणाऱ्या शरीरात असून मारला जात नाही। मरत नाही. या श्लोकात आत्मा षङ्गिकाररहीत आहे हे सांगितले. षिकार म्ह. अस्ति/जायते। वर्धते। स्थियते। क्षियते। विपरीणम्। आणि मियते. हे देहाचे षिङ्गकार होत. ।।२०।।

वेद अविनाशिनम् नित्यम्।
यः एनम् अजम् अव्ययम् ।
कथम् सः पुरुषः पार्थ
कम् घातयति हन्ति कम् ।।

पार्थ। यः। एनम्। अविनाशिनम्। अजम्। नित्यम् अव्ययम्। वेदः।सः पुरुषः। कम्। कथम्। घातयति। कम्। कथम्। हन्ति.

(पार्थ) हे अर्जुना। (यः) जो पुरुष। (एनम्) या जीवाला। (अविनाशितम्)विनाशरहित। (अजम्) जन्मरहित। (नित्यम् अव्ययम्) सर्वकाळ व्ययरहित। (वेदः) यथार्थपणे जाणतो। (सः पुरुषः) तो पुरुष। (कम्) कोणाला। (कथम्) कसा बरे। (घातयति) मारवितो। मारविणार। (कम्) कोणालाही। (कथम्) कसे बरे। (हन्ति) मारतो (मारणार). अर्थात तो कोणाला मारतही नाही आणि मारवतही नाही. ।।२१।।

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय।
नवानि गृह्णाति नरः अपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि।
न अन्यानि संयाति नवानि देही ।

यथा। नरः। जीर्णानि। वासांसि। विहाय। नवानि। अपराणि। गृह्णाति। तथा। देही।जीर्णानि शरीराणि। विहाय। अन्यानि। नवानि। संयाति.

तर असा आत्मा षङ्गिकाररहीत असून नित्य आहे यदर्थी पुढे दृष्टांतदिलेला आहे.
(यथा) ज्याप्रमाणे। (नरः) पुरुष। (जीर्णानि) जुनी झालेली। (वासांन्ति)वत्रे। (विहाय) टाकून। (नवानि) नवीन वत्रे। (अपराणि) दुसरी। (गृह्णाति) ग्रहण करतो। धारण करतो। (तथा) त्याप्रमाणे। (देही) हा जीव. (जीर्णानि शरीराणि) जीर्ण झालेली शरीरे। (विहाय) टाकून। (अन्यानि) दुसरी। (नवाति) नवी शरीरे। (संयाति) धारण करतो. परंतु हा दृष्टांत अंशग्राह्य आहे. कारण वस्त्र धारण करण्यामध्ये पुरुषाचे स्वातंत्र्य आहे. त्याला जसं हवं तसं तो वस्त्र धारण करतो. परंतु हा जीव आत्माला जीर्ण शरीर सोडतांनाही स्वातंत्र्य नाही. कुणीतरी याला सोडायला भाग पाडतो. आणि नवीन शरीर धारण करतांनाही स्वांतत्र्य नाही. कुणीतरी याला नवीन शरीर देतो. म्हणून हा दृष्टांत अंशग्राह्य आहे. ।।२२।।

न एनम् छिन्दन्ति शत्राणि।
न एनम् दहति पावकः ।
न च एनम् क्लेदयन्ति आपः।
न शोषयति मारूतः ।।

एनम्। शस्त्राणि। न छिन्दन्ति। एनम्। पावकः न दहति। एनम्। आपः। न क्लेद्यन्ति। च। मारुतः। न शोषयति.

(एनम्) या जीवाला। (शखाणि) शस्त्रे। (न छिन्दन्ति) तोडू शकत नाहीत। (एनम्) या जीवाला (पावकः) अन्नी। (न दहति) जाळू शकत नाही। (एनम्) या जीवाला। (आपः) पाणी। (न क्लेदयन्ति) भिजवू शकत नाही। (च) आणि। (माळतः) वारा। (न शोषति) सुकवू शकत नाही. मागील श्लोकांमध्ये जीवात्म्याला क्रियास्वरूपे मरण नाही हे सांगितले. आणि या श्लोकात एखाद्या उपायाने नासतो हे निराकरिले. ।।२३।।

अच्छेद्यः अयम् अदाह्यः अयम्।
अक्लेद्यः अशोष्यः एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुः।
अचलः अयम् सनातनः ।।

अयम्। अछेद्यः। अयम्। अदाह्यः। अक्लेद्यः। अशोष्यः। एव। च।अयम्। सर्वगतम्। नित्यः। स्थाणुः। अचलः। सनातनः.

(अयम्) हा जीव। (अछेघः) न तुटणारा। (अयम्) हा जीव। (अदाधः) न जाळता येणारा (न जळणारा)। (अक्लेघः) न भिजविता येणारा (न भिजणारा)। (अशोष्यः) न सुकविता येणारा (न सुकणारा)। (एव) असाच आहे। (च) आणि। (अयम्) हा जीव। (सर्वगतः) सगळीकडे जाणारा। जडत्वापासून चैतन्यफळापर्यंत चतुर्विध कर्मफळी जाणारा असून। (नित्यः) निरंतर। नेहमी। (स्थाणुः) वृक्षाच्या खोडाप्रमाणे। (अचलः) स्थिर राहणारा। आपल्या आपण कुठे न जाऊ शकणारा (असादेखील व)। (व्सनातनः) मुळचाच। अनादि काळापासून आहे. मागचा श्लोक असता पुन्हा इथे म्हणण्याचे काय कारण? या श्लोकातही ती पुनरूत्ती दिसते. ती तोडण्याकरिता आपण असा अर्थ करतो. हा जीवात्मा शखांनी काय पण आणखी दुसऱ्या उपयाने छेदला जाऊ शकत नाही. अन्नीने काय पण अन्नीपेक्षा आणखीन काही दाहक असेल तर त्या द्वाराही हा जाळला जाऊ शकत नाही. पाण्याशिवाय आणखीन काही सोखून घेणारी। बुडवून टाकणारी वस्तू असेल तर त्याचानेही भिजवून। बुडवून मारला जाऊ शकत नाही. आणि हा जीवात्मा जडत्वापासून चैतन्यफळापर्यंत चतुर्विध कर्मफळी ऐसा सकळ फळी जाणार असून वृक्षाच्या खोडाप्रमाणे अचल आहे. तो अचल आहे म्ह. आपल्या आपण कुठे जाऊ शकत नाही. वांचून देवता त्याला अतिवाहिकात घालून संतफळी नेते आणि तिथून लोटून असंतफळी घालते अशा नाना प्रकारचा कर्मफळी नेते. जैसा चौधार गुंडा जिये वहाणी केला असा संसरणात पक्ष आहे. एणे अर्थ हा जीव स्थानुवत् आहे. ।। २४ ।।

अव्यक्तः अयम् अचिंत्यः अयम्। अविकार्यः अयम् उच्यते ।
तस्मात् एवम् विदित्वा एनम्। न अनुशोचितुम् अर्हसि ।।

अयम्। अव्यक्तः। अयम्। अचिंत्यम्। अयम्। अविकार्यः। उच्यते।तस्मात्। एनम्। एवम्। विदित्वा। अनुशोचितुम्। न अर्हसि.

अजून हा जीवात्मा कसा आहे ते सांगत आहेत(अयम्) हा जीव। (अव्यक्तः) इंद्रियांना। मनाला फार काय देवतेलाही अगोचर आहे. कुठल्याही प्रमाणाने प्रकाशीत होऊ न शकणारा असा आहे. शब्दांनी जाणला न जाणणारा असा आहे. (अयम्) हा जीव। (अर्चित्यम्) बुद्धीनेदेखील न कल्पवणारा आहे। न समजणारा आहे। (अयम्) हा जीव। (अविकार्यः) कुठल्याच उपायाने कधीही न बदलणारा। (उच्यते) शास्त्रात म्हटला जातो ते खरेच आहे। (तस्मात्) म्हणून। (एजम्) या जीवाला। (एवम्) अशा प्रकारचा। (विदित्वा) जाणून तू। (अनुशोचितुम्) या जीवाविषयी शोक करणे। (न अर्हसि) योग्य नाही। उचित नाही ।।२५।।

अथ च एनम् नित्यजातम्।
नित्यम् वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वाम् महाबाहो।
न एव शोचितुम् अर्हसि

अथ च। त्वम्। एनम्। नित्यजातम्। वा। नित्यम्। मृतम्। मन्यसे।तथापि। महाबाहो। एनम्। शोचितुम् न अर्हसि.

(अथ च) आणि जरी। (त्वम्) तू। (एजम्) याला। (नित्यजातम् ) नेहमीच जन्मणारा। (वा) आणि। (नित्यम्) नेहमी। (मृतम्) मरणारा। (मन्यसे) मानत असशील। समजत असशील। (तथापि) तरी देखील। (महाबाहो) हे अर्जुना। (एतम्) या जीवाविषयी। (शोचितुम् न अर्हसि) शोक करणे उचित नाही. ।।२६।। यदर्थी भगवंत पुढे बुद्धीवाद सांगत आहेत.

जातस्य हि ध्रुवः मृत्युः। ध्रुवः जन्मः मृतस्य च ।
तस्मात् अपरिहार्ये अर्थे। न त्वम् शोचितुम् अर्हति ।।

हि। जातस्य। मृत्युः। धृवः। च। मृतस्य। जन्मः। ध्रुवः।तस्मात्। अपरिहार्येअर्थे। त्वम्। शोचितुम् न अर्हसि.

(हि) (शोक करणे योग्य नाही) कारण की। (जातस्य) जन्मलेल्याचा। (मृत्युः) मरण। (ध्रुवः) निश्चित। (च) आणि। (मृतस्य) मेलेल्याचे। (जन्मः) जन्मणे। (ध्रुवः) निश्चितच आहे। (तस्मात्) म्हणून। (अपरिहार्ये अर्थ) ह्या अपरिहार्य गोष्टीविषयी। (त्वम्) तु (शोचितुम् न अर्हसि) शोक करणे योग्य नाही ।। २७।।

अव्यक्तादीनि भूतानि।
अव्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनानि एव।
तत्र का परिदेवना ।।

भारत। भूतानि। अव्यक्तादीनि। अव्यक्तनिधनानि एव। व्यक्तमध्यानि। तत्र। का परिदेवना.

(भारत) हे अर्जुना। (भूतानि) सर्व प्राणीमात्र। (अव्यक्तादीनि) मूळात अव्यक्तच असतात आणि। (अव्यक्तनिधनानि एव) मृत्युनंतरदेखील अव्यक्तच होतात। (व्यक्तमध्यानि) मध्यंतरीच देहाधार दृश्यमान होतात (असा जर नियमच आहे तर)। (तत्र) त्याविषयी। (का परिदेवना) चिंता करून काय उपयोग? दुःख करण्याचे काय कारण आहे? किंवा याविषयी कुठली। कसली चिंता ? ।। २८ ।।

आश्वर्यवत् पश्यति कश्चित् एनम्।
आश्चर्यवत् वदति तथा एव च अन्यः ।
आश्चर्यवत् च एनम् अन्यः श्रुणोति।
श्रुत्वा अपि एनम् वेद न च एव कश्चित् ।।

कश्चित्। एनम्। आश्चर्यवत्। पश्यति। च। तथा एव। अन्यः। आश्वर्यवत्। वदति। च। अन्यः। एनम्। आश्वर्यवत्। श्रुणोति। च। कश्चित्। श्रुत्वा अपि। एनम्। न वेद एव.

(कश्चित्) कुणी ज्ञाता। (एनम्) यास (या जीवाला)। (आश्चर्यवत्) नवलाव अपूर्व वस्तूप्रमाणे। (पश्यति) पाहतो। (च) आणि। (तथा एव) त्याप्रमाणे। (अन्यः) दुसरा कुणी ज्ञाता। (आर्थवत्) नवलाव अपूर्व वस्तुप्रमाणे। (वदति) याचे वर्णन करतो। (च) आणि। (अन्यः) आणखी कुणी ज्ञाता। (एनम्) या जीवाविषयी। (आश्वर्यवत्) नवलाव अपूर्व वस्तुसारखे। (बुणोति) ऐकिले असे मानतो। (च) आणि। (कचित्) कुणी (अज्ञान जन मात्र)। (श्रुत्वा अपि) वर्णन ऐकून देखील। (एवम्) या जीवाला। (न वेद एव) मुळीच जाणत नाही. काही दर्शनकार यास ही वस्तू मोठी विस्मयकारक आहे। आश्चर्यकारक आहे या दृष्टीकोनातून पहातात. त्याचप्रमाणे आणखी काही दर्शनकार या जीवात्म्याविषयी हा अत्यंत आश्चर्यकारक आहे. विस्मयकारक आहे असं म्हणतात. आणि आणखी काही दर्शनकार या जीवात्म्याला याच्याविषयीचे वर्णन ऐकून ही वस्तू मोठी आश्चर्यकारक आहे असं समजतात। असं मानतात. याचं यथातथ्य वर्णन ऐकून घेतल्यानंतरही याचे यथातथ्य ज्ञान कुणालाच नाही. अर्थात ब्रह्मविद्येच्या ज्ञाताला परमेश्वरकृपेने आहे. ।।२९।।

देही नित्यम् अवध्यः अयम्।
देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात् सर्वाणि भूतानि।
न त्वम् शोचितुम् अर्हसि ।।

भारत। सर्वस्य देहे। अयम्। देही। नित्यम् अवध्यः।तस्मात्। सर्वाणि भूतानि। त्वम्। शोचितुम् न अर्हव्सि.

अशी नवलाव वस्तु जीव। मरणारी आहे किंवा अमर आहे? त्याविषयीशोक करावा की न करावा ?
(भारत) हे अर्जुना। (सर्वस्व देहे) सर्वांच्या नाशिवंत शरीरात असलेला।(अयम्) हा। (देही) जीव। (नित्यम् अवध्यः) नेहमीच न मरणारा आहे। (तरुमात्) म्हणून। (सर्वाणि भूतानि) सर्वच प्राण्यांविषयी। (त्वम्) तू। (शोचितुम् न अर्हसि) शोक करणे योग्य नाही। उचित नाही. इथपर्यंत देवाने जीवात्म्याची नित्यता सांगण्याकरिता अर्जुनाला विवेक सांगितला. ।।३०।।

स्वधर्मम् अपि च अवेक्ष्य।
न विकम्पितुम् अर्हसि ।
धर्म्यात् हि युद्धात् श्रेयः अन्यत्।
क्षत्रियस्य न विद्यते ।।

च। स्वधर्मम् अवेक्ष्य। अपि। विकम्पितुम्। न अर्हसि।हि। धर्म्यात् युद्धात्। क्षत्रियस्य। अन्यत् श्रेयः। न विद्यते.

आता इथून पुढे दुसरा विवेक सांगत आहेत.असे जाणुन क्षत्रियांचा अर्थ काय ?
(च) आणि। (स्वधर्मम् अवेक्ष्य) तुझ्या स्वधर्माकडे/वर्णधर्मानुसार तुलाप्राप्त झालेला तुझा स्वधर्म पाहून। (अपि) देखील। (विकम्पितुम्) भय धरणे। मानणे। (न अर्हसि) तुला योग्य नाही। (हि) कारण की। (धात् युद्धात्) अशा धर्मरूप युद्धापेक्षा। कर्तव्यपालनरूप युद्धापेक्षा। (क्षत्रियस्य) क्षत्रियाला। (अन्यत् श्रेयः) दुसरे कोणतेही श्रेयसकर कर्तव्य। (न विद्यते) नाही. यापेक्षा श्रेष्ठ आणखीन क्षत्रियांसाठी नाही असं भगवंत म्हणत आहेत कारण। इतर बहिर्याग आचरले असता ते दिर्घकाळ आचरावा लागतो आणि त्यात काहीना काही व्यत्यय असू शकतो. तसा हा क्षत्रियधर्म नाही. ।।३१।।

यदृच्छया च उपपन्नम्।
स्वर्गद्वारम् अपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ।
लभन्ते युद्धम् ईदृशम् ।।

पार्थ। यदृच्छया। उपपन्नम्। च। अपावृतम् स्वर्गद्वारम्।ईदृशम्। युद्धम्। सुखिनः क्षत्रियाः। लभन्ते.

युद्धात मरणाऱ्या क्षत्रियाचे साध्य काय ?
(पार्थ) हे अर्जुना। (यदुच्छया) आपोआप। (उपपन्नम्) प्राप्त झालेले। (च) आणि। (अपावृतम् स्वर्गद्वारम्) जणु काही स्वर्गाचे द्वारच उघडलेले आहे। (ईदृशम्) असे. (युद्धम्) युद्ध। (सुखिनः क्षत्रियाः) भाग्यशाली क्षत्रियांनाच। ज्यांचे प्रारब्ध अत्यंत उजवं आहे अशांनाच (लभन्ते) प्राप्त होते. मग अर्जुना पुरतेच आहे की सर्व क्षत्रियांपुरते आहे? ब्रह्मविद्येचे ज्ञाते म्हणतात की हे अर्जुना पुरतेच आहे. आमची आज्ञा पाळणे म्ह. देवाची आज्ञा पाळणे यापेक्षा आणखीन श्रेष्ठ स्वधर्म कोणता नाही. असा स्वधर्म तुला प्राप्त झाला असता तू किंचीतही विचलीत होऊ नये. कारण असा स्वधर्म पाळणे यापेक्षा क्षत्रियासाठी म्ह. क्षात्रवृत्तिच्या जीवासाठी आणखीन कोणता मोठा धर्म नाही. जीवाची क्षात्रवृत्ति म्ह. दोषांशी लढतांना जीवाने क्षत्रियासारखंच वागलं पाहिजे. पाठ दाखवून चालत नाही. एकतर मरून तरी गेलं पाहिजे नाहीतर त्या दोषांना जिंकलं तरी पाहिजे. मरून गेलं पाहिजे म्ह. दोष आंगवून मरून गेलं पाहिजे असा अर्थ इथे नाही. असं ब्रह्मविद्येचे ज्ञाते या श्लोकाला अर्जुना पुरताच मानतात. परंतु वेदांत्यांचा मताने सर्वच क्षत्रियांसाठी हे सांगितले. आतापर्यंत पारमार्थीक बाजू झाली आता भगवंत व्यवहारिक बाजू सांगत आहेत. ।। ३२ ।।

अथ चेत् त्वम् इमम् धग्र्यम्।
संग्रामम् न करिष्यसि ।
ततः स्वर्धम्‌कीर्तिम् च।
हित्वा पापम् अवाप्स्यसि ।।

अथ। चेत्। त्वम्। इमम्। धग्र्यम्। संग्रामम्। न करिष्यसि।ततः। स्वर्धम्। च। कीर्तिम्। हित्वा। पायम् अवाप्स्यसि.

क्षत्रियाला युध्दात घाबरल्याने काय साध्य होईल?
(अथ) या उपरांत। (चेत्) जर. (त्वम्) तू (इमम्) है। (धग्र्यम्) कर्तव्यपालनरूप। (सङ्ग्रामम्) युद्ध। (न करिष्यसि) करणार नाहीस। (ततः) तर परिणामी। (स्वधर्मम्) आपल्या कर्तव्याला। (च) आणि। (कीर्तिम्) कीर्तिला। (हित्वा) गमाऊन। (पापम् अवाप्स्यसी) दुःखाला प्राप्त होशील. पापम् अवाप्स्यसि इथे वेदांत्यांची व्याख्या प्रत्यवायोचे नरक प्राप्त होतील. आपल्या मते प्रत्यवायोचे नरक होणार नाहीत. कारण परमेश्वरशाखी एवं वा नाही पर्याय नाही: अभावी भावरूपफळ नाही : अकरणी प्रत्यवायो नाही. परंतु त्याला दृष्टयर दुःख प्राप्त होऊ शकतात. ।।३३।।

अकीर्तिम् च अपि भूतानि।
कथयिष्यन्ति ते अव्ययाम् ।
सम्भावितस्य च अकीर्तिः।
मरणात् अतिरिच्यते ।।

च। भूतानि। ते। अव्ययाम्। अकीर्तिम्। अपि। कथयिष्यन्ति। च। अकीर्तिः। सम्भावितस्य। मरणात्। अतिरिच्यते.

त्या अपकिर्तीचा परिणाम काय ?
(च) आणि। (भूतानि) सर्व लोक। (ते) तुझी। (अव्ययाम्) दीर्घ काळराहणारी। (अकीर्तिम्) अपकीर्ति। (अपि) देखील। (कथविष्यन्ति) सांगत राहतील। (च) आणि। (अकीर्तिः) असली अपकीर्ती। (सम्भावितस्य) प्रतिष्ठित माणसाला। (मरणात्) मरणाहूनही। (अतिरिच्यते) अधिक वाईट। दुःखदाई वाटते ।। ३४ ।।

भयात् रणात् उपरतम्।
मंस्यन्ते त्वम् महारथाः ।
येषाम् च त्वम् बहुमतः।
भूत्वा यास्यसि लाघवम्

च। महारथाः। त्वाम्। भयात्। रणात्। उपरतम्। मंस्यन्ते।येषाम्। त्वम्। बहुमतः। भूत्वा। लाघवम् यास्यसि.

स्वजनांच्या दृष्टीने त्यांचा तुझ्याबद्दल काय समज होईल ?
(च) आणि। (महारथाः) महारथी योद्धे। (त्वाम्) तुला। (भयात्) भितीमुळे। (रणात्) युद्धातून। (उपस्तम्) निवृत्त झालेला। (मंस्यते) मानतील। समजतील/समजत रहातील. (येषाम्) ज्या महारथ्यांच्या दृष्टीतून। (त्वम्) तू. (बहुमतः) श्रेष्ठ गणला। (भूत्वा) गेला होतास (त्यांचेकडूनच)। (लाघवम् यास्यति) तुच्छ मानला जाशील। लघुतेला प्राप्त होशील। अपकिर्तीला प्राप्त होशील। शुद्रतेला प्राप्त होशील. ।।३५।।

अवाच्यवादान् बहून्।
वदिष्यन्ति तव अहिताः ।
निन्दन्तः तव सामर्थ्यम्।
ततः दुःखतरम् नु किम् ।

च। तव। अहिताः। तव। सामर्थ्यम्। निन्दन्तः। बहून्। अवाच्यवादान्। वदिष्यन्ति। नु।ततः। दुःखतरम् किम्.

वैऱ्यांच्या दृष्टीने ते तुला काय। परिणामकारक बोलतिल ?
(च) आणि। (तव) तुझे। (अहिताः) शत्रू। (तव) तुझ्या। (सामर्थ्यम्) सामर्थ्याची। (निन्दन्तः) निंदा करीत। (बहून्) अनेक प्रकारचे। (अवाच्यवादान्) उच्चारू नयेत असे शब्द। जे बोलू नये ते शब्द (वदिष्यन्ति) तुझ्याविषयी बोलतील।बोलत रहातील. (तु) मग। (ततः) ती निंदा ऐकण्यापेक्षा। (दुःखातरम् किम्) अधिक दुःखदाक काय असणार ? ।।३६।।

हतः वा प्राप्स्यसि स्वर्गम्।
जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मात् उत्तिष्ठ कौन्तेय।
युद्धाय कृतनिश्चयः ।।

हतः वा। प्राप्स्यसि स्वर्गम्। जित्वा वा। महीम् भोक्ष्यसे।तस्मात्। कौन्तेय। कृतनिश्चयः। युद्धाय। उत्तिष्ठ.

(हतः वा) युद्धात मारला जाशील तर। (प्राप्स्यसि स्वर्णम्) स्वर्ग प्राप्त करून घेशील। लौकिकदृष्ट्या किर्तीला प्राप्त होशील किंवा मेल्यानंतर लोक तुझी किर्ती गातील. (जित्वा वा) पण जिंकशील तर। (महीम् भोश्यते) तू भूलोकीचे राज्य उपभोगशील : समुद्र-वलयांकित पृथ्वीचे राज्य करशील. (तस्मात्) दोन्हीकडून फायदाच आहे म्हणून। (कौन्तेव) हे कुन्तीपुत्रा अर्जुना। (कृतनिश्चयः) मरेन किंवा जिंकेन असा निश्चय करून। (युद्धाय) युद्ध करायला। (उत्तिष्ठ) उठ। तयार हो. म्हणजे तुझ्या दोन्ही हातात लाडू आहे. मेलास तर आमच्या आज्ञेने लढत लढत मेला म्हणून तिला लीळादानाचं फळ होईल। स्वर्ग होईल. आणि जर जिंकलास तर आमच्या आक्षेमुळे माणसं मारली म्हणून तुला पापही लागणार नाही आणि पुन्हा पृथ्वीचे राज्यही उपभोगायला मिळेल. वेदान्त्यांचा दृष्टीत हा अर्थ नाही. ।।३७।।

सुखदुःखे समे कृत्वा।
लाभालाभौ जयाजयो ।
ततः युद्धाय युज्यस्ख।
न एवम् पापम् अवाप्स्यसि ।।

सुखदुःखे। लाभालाभौ। जयाजयौ। समे कृत्वा।ततः। युद्धाय युज्यस्व। एवम्। पापम् न अवाप्स्यसि.

दुःख मानुन युध्द न केल्याने पाय लाभण्यापेक्षा युध्द केल्याने काय आता भगवंत अर्जुनाला पापाच्या भयाचा विवेक सांगत आहेत.होईल?
(सुखदुःखे) सुख आणि दुःख। (साभालाभी) लाभ आणि हानी। (जयाजयौ) विजय आणि पराजय। (सने कृत्वा) समान मानून। (ततः) त्यानंतर। (युद्धाय युज्व) युद्धाला तयार हो। (एवम्) अशा रीतीने युद्ध करशील तर। (पापम् न अवाप्स्यसि) तुला पाप लागणार नाही. युद्ध करतांना जी काही सुख दुःखे प्राप्त होतील ते सुख-दुःख समान मानून। युद्धात लाभ अथवा हाती जी काही होईल। जय अथवा पराजय जो काही होईल त्याविषयी समे कृत्वा म्ह. सम होऊन युद्धाला तयार हो. लाभामुळे हुरळून जायचे नाही. हानीमुळे आनोदून जायचे नाही. जयामुळे फुलून जायचे नाही तर अपजयामुळे दुःखी होऊन जायचे नाही. सुख प्राप्त झालं म्हणजे हुरळून जायचं नाही आणि दुःख प्राप्त झालं म्हणून उदास होऊन धनुष्य टाकून बसायचं नाही. असं सुख-दुःखा। लाभ अलाभ। आणि जय पराजय याविषयी समान मानून त्यानंतर तू युद्ध कर. आणि अशाप्रकारे तू युद्ध केलं असता तुला पाय लागणार नाही. ।।३८।।

एषा ते अभिहिता सांख्य। बुद्धिः योगे तु इमाम् श्रृणु ।
बुद्धया युक्तः यया पार्थ। कर्मबन्धम् ग्रहास्यसि ।।

एषा। बुद्धिः। ते। सांख्ये। अभिहिता। तु. इमाम्। योगे। श्रृणु। पार्थ। यया बुद्धया युक्तः। कर्मबन्धम्। ग्रहास्यसि.

(ट्या) आतापर्यंत सांगितलेली। (बुद्धिः) बुद्धी (ज्ञान)। (ते) तुला। (सांख्ये) ज्ञानयोगाविषयीच। (अभिहिता) सांगितली. (तु) परंतु। (दमाम्) हीच बुद्धी। हेच ज्ञान। (योगे) योगशास्त्रानुसार। (श्रृणु) ऐक। (पार्थ) हे अर्जुना। (यया बुद्धाय युक्तः) ज्या बुद्धीनुसार (ज्ञानानुसार) वागणारा जर तू झाला तर। (कर्मवन्यम्) सर्व कर्माच्या बंधनाला। (प्रहास्वति) तोडून टाकशील. तिसाव्या श्लोकांपर्यंत आत्म्याची नित्यता सांगितली ती बुद्धी। तो विवेक। तो विचार। ते ज्ञान तुला साङ्ख्यशास्राच्या दृष्टीकोनातून सांगितली. परंतु हाच विवेक योगशाखाच्या दृष्टीकोनातून तू ऐकून घे. हे अर्जुना ! ज्या बुद्धीने। ज्ञानाने युक्त होऊन / युक्त झाला असता कर्मबंधांपासून तू मुक्त होशील. कर्मबंधने तू नाहीसे करून घेशील.तिसाव्या श्लोकापर्यंत जो आत्माविषयक विचार सांगितला तो साङ्ख्यविषयक विचार आहे. आणि त्यानंतर एकत्तीसव्या श्लोकापासून अडतीसव्या श्लोकापर्यंत जे सांगितलं ते दृष्टपर सांगितलं. साङ्ख्यशाख आणि योगशास्त्र यांच्या वाख्येत मतभेद आहेत. वेदांत्यांचा दृष्टीने साङ्ख्य ही उत्तरावस्था आहे आणि योग ही पूर्वावस्था आहे. साङ्ख्य अवस्था प्राप्त करून घेण्यासाठी योग आचरणं आवश्यक आहे. मागे जे तुला सांगितलं की आत्मा अमर आहे हा विचार तू शब्दाने जाणून घेतलास. परंतु तो तुझ्या अंतःकरणात कार्यरूप होण्यासाठी तू योग आचरला पाहिजेस. तो विचार दृढ होण्यासाठी। जरठ होण्यासाठी तू योग आचरला पाहिजेस. शब्दाने कुणीही म्हणेल की आत्मा अमर आहे म्हणून. परंतु आत्मा अमर आहे याचे जे फलीत आहे। याचे जे कार्य आहे जसं देहाविषयी तादात्म्य नसणं। सुख-दुःख प्राप्त झालं असताही आहाचपण न करणं अथवा हुरळून न जाणं। ते फलीत मात्र योगशास्त्रात सांगितलेल्या आचार केल्यानेच प्राप्त होईल. म्हणून साङ्ख्यशास्त्र ही उत्तरावस्था आहे आणि योग ही पूर्वावस्था आहे. असं वेदान्त्याचं मत. साङ्ख्य शब्दाचा अर्थ एरव्ही सन्यास आणि योग म्ह. कर्मयोग असा पारिभाषिक अर्थ आहे. आपल्या मते साङ्ख्य म्हणजे दार्शनिक सिद्धांत। विचारपर सिद्धांत आणि योग म्हणजे धर्म सिद्धांत। आचारपर सिद्धांत. कुठल्याही कर्माचे दोन अङ्ग कर्मरहाटीत मानले आहेत. एक दर्शन आणि एक धर्म. दर्शन म्ह. विचारपर सिद्धांत. आणि धर्म म्ह. आचारपर सिद्धांत. अर्थात आतापर्यंत भगवंतांनी विचारपर सिद्धांत अर्जुनाला सांगितलेत. जसं आत्मा अमर आहे. किंवा नित्य वस्तू कोणत्या आणि अनित्य वस्तू कोणत्या त्या सांगितल्या. बाराव्या श्लोकात या नित्यवस्तू सांगितल्या. अहम् म्ह. परमात्मा. त्वम् म्ह. जीवात्मा आणि जनाधिपाः म्ह. देवता. असे दार्शनिक विचार आतापर्यंत सांगितले. मग आता त्याचाशी एकरूप होण्यासाठी जो योग हवा आहे। जे आचारपर सिद्धांत आहेत त्या योगशास्राच्या दृष्टीकोनातून भगवंत अर्जुनाला विचार सांगत आहेत. जो योगशास्राचा विचार। आचारपर शाखाचा सिद्धांत अंगी बाणवल्याने तू कर्मबन्धन प्रहास्यसि म्ह. जन्मजन्मांतरात केलेल्या कर्मबंधनापासून मुक्त होशील. षड्दर्शनामध्ये साङ्ख्य दर्शन हे एक दर्शन आहे. आणि ते करणारा कपील नावाचा मुनि आहे. अर्जुन षड्दर्शनिया होता म्हणून कदाचीत भगवंतांनी अर्जुनाला आतापर्यंत जो विचारसांगितला तो साङ्ख्य आणि योग या षड्दर्शनातल्या दर्शनाला धरून सांगितला असावा. आता इथून पुढे योगशाखाला धरून भगवंत सांगत आहेत. मग आता लौकिक समजूत अशी आहे की साङ्ख्याचा कर्ता कपीलमुनि आहे आणि योगशास्राचा कर्ता पतञ्जली नावाचा कोणी ऋषी आहे. परंतु आपल्या ब्रह्मविद्येच्या विवेकाने असे ठरते की योग म्हणा का साङ्ख्य म्हणा हे अनादिसिद्ध विचार प्रवाह आहेत. कपीलमुनिपासूनच ती विचारधारा प्रवर्तली किंवा पतञ्जलीपासूनच प्रवर्तली असं नाही. सहाही दर्शनाच्या विचारधारा ज्या आहेत त्या अनादिकाळापासूनच आहेत. जैचि ब्रह्मविद्या तेव्हापासूनच या विचारधारा आहेत. जेव्हापासून वेद आहेत तेव्हापासूनच या विचारधारा आहेत.मग साङ्ख्य या शब्दाचा देवाला अभिप्रेत असलेला अर्थ षड्दर्शनातला साङ्ख्य दर्शन नसावं कशावरून? म्हणून श्रीबाबांजींच्या मते भगवंत एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये असे जे म्हणत आहेत ते तिसाव्या श्लोकापर्यंतच्याचे याला उद्देशून म्हणत आहेत असं नाही. सनहीत अठ्ठावीसावा श्लोक जो आहे तिथपर्यंत जे विवेक आहेत ते सर्व साङ्ख्यदर्शनाला अभिप्रेत असले पाहिजेत. आत्मा अमर आहे हा विवेक। आत्मा आणि सर्वव्यापक परमात्मा वेगळा आहे हा दुसरा विवेक आणि माझ्या आज्ञेने तू युद्ध केले असता तुला पाप लागणार नाही हा तिसरा विवेक ही तिन्ही विवेक समुच्चयाने साङ्ख्यदर्शनाला अभिप्रेत आहेत असं भगवंताला म्हणायचं असलं पाहिजे. याचावर काही दार्शनिक आपत्ती घेणारे आहेत कारण साङ्ख्यदर्शन हे निरीश्वरवादी आहे. साङ्ख्य दोनच गोष्टी मानतात. एक प्रकृति आणि दुसरे म्हणजे पुरुष. तिसरी ब्रह्मसत्ता मानत नाहीत. परंतु टिळकांना साङ्ख्यदर्शनावर भाष्य असलेली कुठली तरी एक कारिका सापडली होती. ईश्वरकृष्णा नावाच्या भाष्यकत्र्याची ती होती. आणि त्या कारिकेवरून टिळकांचे मत असे आहे की साङ्ख्य हा निरीश्वरवादी नाही. तो दर्शनही ईश्वराला मानतो. आणि श्रीबाबांजींनाही असेच वाटते. आणि जर ते निरीश्वरवादी असतेच तर भगवंतानी सिद्धानाम् कपिलोमुनि म्हणून कशाला निर्देश केला असता. तो नास्तिक जर असता तर त्याचा निर्देश इथे करयाचं काही कारण नव्हतं. म्हणून साङ्ख्य हे ईश्वर तत्व मानतात परंतु ते अवतार घेत नाहीत असं मानतात. जसे मुस्लिम। ख्रिश्चन। अथवा आर्य समाजवादी ते ईश्वर अवतार घेत नाहीत असं मानतात तद्वत साङ्ख्य मानत आहेत. ही अवघी सृष्टी प्रकृती आणि पुरूष या दोघांचाच खेळ आहे. ईश्वर तत्व जे आहे ते सर्वकाळ निर्विकार आहे. ते कशातच काही भाग घेत नाही. ते आहे याबद्दल काही वाद नाही.मग मागील श्लोकांमध्ये भगवंतांनी येन सर्वविदम् ततम् असं म्हटलेलं आहे. आणि तिथे आपण ततम्चा अर्थ व्याप्तम् असा केलेला आहे. म्हणजे कदाचीत देवाला साङ्ख्य म्हणजे ते साङ्ख्यदर्शन असा अर्थ अभिप्रेत असला पाहिजे असही संभवते. आतापर्यंत गीतेचा अर्थ काढणारे सगळे जे आहेत ते समाधानकारक अर्थ काढू शकले नाही. साङ्ख्याचा अर्थ सन्यास असा जर केला तर त्याचात मोठी ही आपत्ती आहे की सन्यासी कुठे युद्ध करायला जातो का? त्याला सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ असं म्हणायचं काही कारण नाही. फारतर हे कर्मयोगियाला म्हटलं जाईल. सन्यास्याने सगळेच कर्म टाकून दिलेले असतात. म्हणून साङ्ख्य शब्दाचा अर्थ जो आहे तो अजूनही निश्चीत कोणाला सांगता आलेला नाही. ते शोधण्याचाच प्रयत्नात सगळे आहेत. परंतु आपल्या मते साङ्ख्य शब्दाचा अर्थ इथे साङ्ख्यदर्शन असला पाहिजे. आणि अर्जुनही षड्दर्शनाचा ज्ञाता होता म्हणून त्याला देव म्हणत आहेत। की साङ्ख्यदृष्टीकोनातून तू युद्ध करणं कसं आवश्यक आहे ते तुला आतापर्यंत सांगितलं. आणि तेच युद्ध साङ्ख्यदृष्टीकोनातून केले असता दुःख प्राप्त होणार नाही असा विवेक तुला सांगितला. नैवम् पापमवाप्स्यसि याचा अर्थ तुला दुःख होणार नाही. जर तु लाभ आणि हानीशी समान होऊन। जयापजयाविषयी समान होऊन असा निर्विकार होऊन जर युद्ध करशील तुला नैवम् पापमवाप्स्यसि म्ह. दृष्टपर दुःख तुला होणार नाही. असं म्हणायचं आहे.पाप म्ह. पारमार्थिकदृष्ट्या पायाचे लेप लागणार नाही असं नाही. तर दृष्टपर दुःखाला प्राप्त होणार नाही. जयाची अपेक्षा ज्याला आहे त्यालाच पराजयाचं दुःख आहे. ज्याला जयाची अपेक्षाच नाही त्याला पराजयाचे दुःख कसं होणार! अपेक्षाभंगामुळेच सगळे दुःख असतात म्हणून तू तसली अपेक्षा न ठेवता युद्ध कर म्हणजे दृष्टपरही दुःख तुला प्राप्त होणार नाही हा साङ्ख्याचा दृष्टीकोन तुला सांगितला. आता योगाचा दृष्टोकोन तुला सांगतो. असं कदाचीत देवाला म्हणायचं असलं पाहिजे. आणि आपल्या ब्रह्मविद्याशास्त्रकारांच्या मते योग म्ह. निष्काम कर्मयोग. योग म्ह. बुद्धीयोग. आणि बुद्धीयोग म्हणजेच निष्काम कर्म. आतापर्यंत तुला साङ्ख्य म्ह. कर्ममार्गीचा साङ्ख्य सांगितला आता दैवमार्गीचा योग तो यापेक्षा श्रेष्ठप्रकारचा तो तुला सांगतो. बुद्धया युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धम् ग्रहास्यसि म्ह. दैवमार्गीचा योग जर शास्त्रातल्या दृष्टीकोनातून जी निष्ठा आहे त्या निष्ठेने कर्म केल्याने तू कर्मबन्धनापासून मुक्त होशील. ।।३९।।

न इह अभिक्रमनाशः अस्ति।
प्रत्यवायः न विद्यते ।
स्वल्यम् अपि अस्य धर्मस्य।
त्रायते महतः भयात ।।

इह। अभिक्रमनाशः। न अस्ति। प्रत्यवायः। न विद्यते।अस्य धर्मस्य। स्वल्यम् अपि। महतः। भयात। त्रायते।

मग आता आम्ही जो तुला योगमार्गीचा उपदेश करीत आहोत त्याचे वैशिष्ट्य काय आहे ते तू ऐकून घे.(इह) या निष्काम कर्मयोगात (या योगशास्त्राप्रमाणे आचरणात)। (अभिक्रमनाशः) जे जे केले जाते त्याच्या फळाचा। योग्यतेचा नाश। (न अस्ति) होत नाही। (प्रत्यवायः) आचरणात काही चूक झाली तर त्यामुळे नरक अथवा दृष्टपर दुःख। (न विद्यते) होत नाहीत। (अस्य धर्मस्य) ह्या निष्काम कर्माचे। (स्वल्यम् अपि) थोडेसेदेखील आचरण। (महतः) फार मोठ्या। (भवात्) भयापासून। दुःखापासून। (ब्राते) रक्षण करते.(इह) या निष्ठेने वागलं असता। या योगशास्त्रात आम्ही जो निष्काम कर्मयोग। बुद्धीयोग तुला सांगत आहोत त्यानुसार वागलं असता) (अभिक्रमताशः) अभिक्रमनाचा नाश (न अस्ति) होत नाही. अभिक्रम म्ह. जी काही क्रिया केली गेली तिचामुळे जे काही झालेलं इष्ट आहे ते नासत नाही. ते तुझ्याजवळ संचीत राहील. जटम जन्मांतरात ते संचीत होत होत त्या सुकृताचे पूर्ण माय भरलं म्हणजे तू आपोआपच उद्धरूण जाशील. आणि प्रत्यवायः न विद्यते) इथे प्रत्यवायाचं भय नाही. इतरत्र कर्ममार्गामध्ये प्रत्यवायाचं भय आहे. जे काही केलं ते नाहीसं होण्याचंही भय आहे. जे काही विधीमार्ग आचरत असता तो पूर्ण न झाला अथवा त्या विधीत चूक झाली असता अथवा विधीत विधीभंग झाला असता तर झालेला विधी। झालेली क्रिया ती वाया जाते. आणि प्रत्यवाय पण होतो. प्रत्यवाय होणं म्हणजे उलट। उरफाटे दुःख होणे. त्या विधीपासून सुख होणे तर दुरच झालं पण उलट दुःखप्राप्त होते. देवतेचा असा नियमच आहे की उपहार। बोणं जे काही तुम्ही अर्पण कराल ते उच्छिष्ट व्हायला नको. ते जर उच्छिष्ट झालं तर ती देवता स्विकारत तर नाहीच परंतु जो बोणं संपादणारा आहे त्याला कोड तरी फुटतो अथवा काहीतरी वेडेपणा तरी येतो किंवा दृष्टपर रोगव्याधीही बाणतात. असे नानाप्रकारचे प्रत्यवाय होतात. प्रत्यवाय होणं म्हणजे भूतक्षोभच होणे अथवा भूतत्वच प्राप्त होणे असं नाही. प्रत्यवाय अनेक प्रकारचे आहेत. पंडुराजाला प्रत्यवाय झाला होता. आणि त्या प्रत्यवायामुळे ते भूतत्वाला प्राप्त झाले होते. आपल्या पिढीपाठकारांच्या मते जडत्व झाले होते. परंतु ते उपाध्ये आमनायाला मान्य नाही. श्रीबाबांजींच्या मते ते भूतत्वाला प्राप्त झालेले होते. म्हणून भगवंत म्हणत आहेत. आम्ही जो तुला योगमार्ग सांगत आहोत जो अनन्यभक्तीरूय आहे। जो एकनिष्ठारूप आहे त्यात (अधिक्रमनाशः व अस्ति) जी काही क्रिया केली जाते ती संक्षिप्त रहाते. ती नाशत नाही. जन्म जन्मांतरातही तो संस्कार उपयोगी पडतो. आणि शिवाय त्यात काही चुक झालीच तरी त्यात (प्रत्यवायः न विद्यते) प्रत्यवाय होत नाही. तसंच त्याचं आणखीन वैशिष्ठ्य भगवंत सांगत आहेत. (स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य) या धर्माचा स्वल्प आचार। अत्यल्प आचारदेखील (ब्रायते महतो भयात्) थोर भयापासून जीवाचं रक्षण करते. ।।४०।।

व्यवसायात्मिका बुद्धिः।
हि एक इह कुरुनन्दनः ।
बहुशाखाः अनन्ताः च।
बुद्धयः अव्यवसायिनाम् ।।

कुरुनन्दनः। इह। व्यवसायात्मिका। बुद्धिः। एका हि।च। अव्यवसायिनाम्। युद्धयः। बहुशाखाः। अनन्ताः.

मग तीच निष्ठा कशी आहेत ते भगवंत सांगत आहेत. (कुरुनन्दनः) हे अर्जुना। (इड) ह्या अध्यात्ममार्गात। परत्रविषक आचरणात। (व्यवसायात्मिका) निश्चयात्मिका प्रत्ययात्मक एकनिष्ठेची। (बुद्धिः) बुद्धी (ज्ञान। विचार)। (एका हि) एक असाधारण अशीच आहे। (च) आणि अव्यसायिनाम्) प्रत्ययरहित एकनिष्ठा नसलेल्या सकाम उपासना करणाऱ्या साधकांच्या। (बुद्धयः) बुद्धी। (बहुशाखाः) पुष्कळ फाटे फुटलेली। (अनन्ताः)असंख्य प्रकारची नाना दैवतं मानणारी अशी असते. (कुरुनन्दनः) हे कुरुकुळाला आनंद देणाऱ्या अर्जुना (यह) आम्ही जो मार्ग तुला निरुपण करीत आहोत त्या मार्गात (एका व्यवसायित्मका बुद्धिः) एक असाधारण अशी निश्वयात्मक बुद्धी असते. ती म्हणजे। सगुण साकार अशा परमेश्वर अवतारालाच प्रमाण मानायचं। त्याचाच शब्दांना प्रमाण मानायचं। आणखी त्या शब्दांना इतर मिळून असतील। जुळून असतील तर मान्य आणि नसतील तर ते आमच्या लेखी अमान्य आहेत। अयथार्थ आहेत. आणि ज्या अव्यवसायात्मिका बुद्धी आहेत। अनिश्वयात्मका बुद्धी आहेत तिथे मात्र बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्ध्योऽव्यवसायिनाम् असं आहे. अव्यवसायिनाम् म्ह. ज्यांची एकाठिकाणी निष्ठा स्थिर झालेली नाही। एका परमेश्वर अवताराचा ठिकाणी निष्ठा स्थिर झालेली नाही। किंवा ज्यांची निष्ठा बहुधा आहे. हाही देव। हाही देव। तोही देव। तोही परमेश्वर। जीव तरी परमेश्वर। सर्वं विष्णूं जगत् अशी सर्वत्र ज्यांची निष्ठा आहे ते अव्यवसायि. अशांच्या बुद्धीमध्ये (बहुशाखाः अनन्ताः) अनन्त मार्ग आहेत. असंख्य शाखा आहेत. असंख्य फाटेफुटे आहेत. ।।४१।।

याम् इमाम् पुष्यिताम् वाचम्।
प्रवदन्ति अविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ।
न अन्यत् अस्ति इति वादिनः ।।
कामात्मानः स्वर्गयराः।
जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलाम्।
भोगैश्वर्यगतिं प्रति ।।

पार्थ। कामात्मानः। वेदवादरताः। स्वर्गपराः। अन्यत् न अस्ति। इति वादिनः।अविपश्चितः। जन्मकर्मफलप्रदाम्। भोगैश्वर्यगतिम् प्रति। क्रियाविशेषबहुलाम्। याम्। वाचम्। प्रवदन्ति। इमाम्। पुष्यिताम्।

अजून ती अनिश्चयात्मक बुद्धीधारियांची वृत्ती कशी असते ती पुढील दोन श्लोकांत सांगत आहेत. (पार्थ) हे अर्जुना। (कामात्मानः) अत्यंत अभिलाषी असे। (वेढ्यादरताः)वेदांमध्ये सांगितलेल्या सकाम यज्ञ व्रतादिकांमध्ये आसक्त असे व सदैव त्या व्रतांविषयी चर्चा करणारे। (स्वर्गपराः) स्वर्गालाच परमश्रेष्ठ स्थान मानणारे। (अन्यत् न अस्ति) यापेक्षा श्रेयस्कर आणखी काहीच नाही। (इति वादितः) असे म्हणणारे। (अविपश्चितः) अविवेकी लोक। (जन्मकर्मफलप्रदाम्) वारंवार जन्मणे मरणे। मनुष्यदेहात आल्यावर कर्म करणे हेच फळ देणारे। (भोगेश्वर्यगतिम् प्रति) भोन व ऐश्वर्य यांच्या प्राप्तीसाठी। (क्रियाविशेषबहुलाम्) अनेक प्रकारच्या क्रियाकलापांचे वर्णन करणारी। (याम्) जी। (वाचम्) भाषा। (प्रवदन्ति) बोलतात। (इमाम्) ती भाषा। (पुष्यिताम्) मोठी अलंकारिक व आकर्षक असते (इतकी की कोमळ ज्ञानियाला मोहित करते.) बहुधा ज्यांची बुद्धी फाकलेली आहे असे (अविपिश्चतः) अज्ञान जण ते (वेदवादद्दताः) वेदामधल्या अर्थवादातच रत आहेत. अमुक यज्ञ केल्याने अमुक फळ प्राप्त होते। अमुक व्रत केल्याने असं प्राप्त होते अश्या अर्थवादामध्येच रममाण असणारे असे ते असतात. आणि अजून ते (न अन्यत् अस्ति इति वादिनः) त्या वेदामध्ये ज्या सांगितलेल्या फलश्रुती आहेत त्यावेगळे आणखी काही नाही असे मानणारे आहेत. त्याचा पलीकडे असलेलं मोक्ष। नित्यमुक्ती इत्यादि गोष्टी त्यांना माहीत नाही. स्वगपिक्षा श्रेष्ट आणखी काही नाहीच। लौकिक सुख आणि पारलौकिक स्वर्गादि सुख यापेक्षा आणखीन काही नाहीच असं ते मानणारे आहेत. अजून ते (कामात्मानः) आपल्या कामना पूर्ण करून घ्याव्यात एवढंच उद्दिष्ट त्यांचापुढे आहे असे असून (वेदवादरताः) वेदवादरत असून ती जी वाणी बोलतात। जे निरुपण करतात ती बहुधा (क्रियाविशेषबहुलाम्) अमुक व्रत करावं। तमुक व्रत करावं अश्या निरनिराळ्या व्रतांचं निरुपण करणारी असते. (भोगेशर्यगतिम् प्रति) जेणेकरून भोग प्राप्त होईल। ऐश्वर्य प्राप्त होईल अश्या प्रकारची वाणी ते बोलत असतात. आणि ती वाणी (पुष्यिताम्) मोठी मोहक असते. त्यांचा वाणीमध्ये बहुधा अर्थवाद असतो. आणि आपल्या कामनांची पूर्ती करून घ्यावी हेच त्याचे उद्दिष्ट असते. ।।४२-४३।। आता पुढे अशा अव्यवसायि लोकांची गती काय ते सांगतात.

भोनैश्वर्यप्रसक्तानाम्।
तया अपहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः।
समाधौ न विधीयते ।।

तया। अपहृतचेतसाम्। भोगैश्वर्यप्रसक्तानाम्।बुद्धिः। समाधौ। व्यवसायात्मिका। न विधीयते.

(तया) (मागील श्लोकात सांगितलेल्या) त्या वाणीमुळे) अपहृतचेतसाम्)ज्यांचे चित्त अस्थिर झालेले आहे व। (भोनैश्वर्यप्रसक्तानाम्) भोग आणि ऐश्वर्य यांच्यामध्ये आसक्त झालेल्यांची। (बुद्धिः) विचार ज्ञान। (तमायौ) अंत:करणात। (व्यवसायात्मिका) निश्चयात्मक। प्रत्ययात्मक। एकनिष्ठ। (न विधीयते) होत नाही. एका ठिकाणी स्थिर रहात नाही. सर्वत्र जिथे कुठे त्यांना दृष्टपर लाभ दिसेल ते त्यांचा लेखी देव. म्हणजे परमेश्वर अशी श्रद्धा एका ठिकाणी त्यांची स्थिर नसते आणि होऊ शकत नाही. कारण त्यांचं चित्त ते नाना प्रकारचा भोग आणि ऐश्वर्यामुळे आसक्त झालेलं असते. (अर्थात ते मागे सांगितलेल्या असाधारण अशा एकनिष्ठ ज्ञानाला म्हणजे परमेश्वराच्या त्रिगुणातीत ज्ञानाला अनधिकारी असतात.) ।।४४।। मग अशा अव्यवसायी बुद्धीपासून दूर रहाण्यासाठी तू काय केलं पाहिजे म्हणून भगवंत अर्जुनाला उपदेश करतात.

त्रैगुण्यविषयाः वेदा।
निखैगुण्यः भव अर्जुन ।
निर्द्वन्द्वः नित्यसत्त्वस्थः।
निर्योगक्षेम आत्मवान् ।।

अर्जुन। वेदाः। त्रैगुण्यविषयाः। निखैगुण्यः।निर्द्धन्द्धः। नित्यसत्वस्थः। निर्योगक्षेम। आत्मवान्। भव.

(अर्जुन) हे अर्जुना। (वेदाः) सर्व वेद (चारही वेद) अथवा जीवदेवताकृतत सर्व प्रकारचे ज्ञान। (त्रैगुण्यविषयाः) त्रिगुणात्मक साध्य साधनांचे वर्णन करणारे आहेत। त्याचामध्ये वर्णन केलेले विषय सगळे त्रिगुणात्मक आहेत. त्यात निर्गुण त्रिगुणातीत सर्वापर अशा परमेश्वराचे ज्ञान नाही. तो त्यांचा विषयच नाही. आणि त्रिगुणात्मक पदार्थाचा विषयच त्यांना वर्ण्य वाटतो. परंतु तू मात्र (निबैगुण्यः) (तू मात्र) त्रिगुणात्मक साधन न आचरणारा। त्रिगुणात्मक साध्यांची अपेक्षा न करणारा। त्रिगुणातीत असा जो परमेश्वर आहे त्याला समजून घेणारा हो. आणि तसा होण्यासाठी तू। (निर्द्वन्दः) रागद्वेषादि द्वंद्वांवेगळा। सुखदुःखादि द्वंद्वांवेगळा तसेच। (नित्यसत्वस्थः) त्रिगुणातीत सत्वात स्थिर असा हो. कारण त्रिगुणात्मक सत्व जे आहे ते कधी रज सापेक्ष असते तर कधी तम सापेक्ष असते। निव्वळ कधीच नसते. आणि तू (निर्योगक्षेम) योगक्षेमाविषयी चिंता न करणारा। योग म्ह. आपल्यासाठी लागणाऱ्या पदार्थांचा एकवटा करणे आणि क्षेम म्ह. त्याचे रक्षण करणे असे न करणारा हो. आणि (आत्मवान्) परमेश्वरस्मरणपरायण असा (भव) हो. त्या परमेश्वराचे सतत चिंतन करणारा हो. इथे आत्मवान शब्द द्वैय अर्थी वापरलेला आहे. आत्मवान म्ह. आपल्यापुरताच विचार करणारा हो. माझ्याच ठिकाणी असलेल्या दोषांपासून मला कसं मुक्त होता येईल याचाच विचार करणारा हो. इतरांच्या दोषांचा विचार तू करू नकोस. म्हणून इथे आत्मवान शब्द असा द्वैय अर्थी आहे. आत्मा शब्द सिद्धांते परमेश्वरावाचक. आणि दुसरे आत्मा शब्दे आपण स्वतः. ।।४५।।

यावान् अर्थ उदपाने।
सर्वतः सम्प्लुतोदके ।
तावान् सर्वेषु वेदेषु।
ब्राह्मणस्य विजानतः ।।

सर्वतः संल्युतोदके। उदपाने। यावान् अर्थ।विजानितः ब्राह्मणस्य। सर्वेषु वेदेषु। तावान्.

मग अशा प्रकारे ज्याची बुद्धी व्यवसायात्मिका आहे म्हणजे एका परमेश्वर अवतारावर स्थिर आहे। ज्याला आपण ब्रह्मविद्येच्या भाषेत संचारी बोधाचा पुरूष म्हणतो असा जो बोधवंत आहे त्या पुरुषाला या वेदादिकांशी काहीही कर्तव्य नाही हे भगवंत पुढच्या श्लोकात सांगत आहेत. असा तू निर्योगक्षेम। आत्मवान्। नित्यसत्वस्थः। निद्वद्ध आणि व्यवसायात्मिका बुद्धीवाला झाल्यानंतर तुला या त्रैगुण्यविषयवेदांशी काहीही कर्तव्य उरणार नाही. यदर्थी भगवंत दृष्टांत देत आहेत.(सर्वतः संल्युतोदके) सर्व बाजूंनी पाण्याने तुडुंब भरलेला जलाशय प्राप्त झाल्यावर। ज्याला एखाद्याला गोड्या पाण्याचं सगळीकडून भरपूर भरलेलं सरोवर प्राप्त झालेलं आहे अशा पुरुषाला (उद्याने) लहानशा जलाशयाशी। उबक्यापासून (यावान् अर्थ) जेव्हढे प्रयोजन असते। जितका अर्थ असतो। हेतू असतो (अर्थात मुळीच प्रयोजन नसते तेणे न्याये) (विजानितः ब्राह्मणस्य) परमेश्वराचे यथार्थ ज्ञान झालेल्या। व्यवसायात्मिका बुद्धावाल्या बोधवंताला (सर्वेषु वेदेषु) सर्व वेदांशी (तावान्) तितकेच प्रयोजन असते. (अर्थात मुळीच प्रयोजन नसते.) इथे भगवंतांनी बोधवंताला ब्राह्मण असे म्हटले आहे. असा व्यवसायात्मिका बुद्धीवाला बोधवंत झाला म्हणजे तू काहीही कर्म करायचं नाही असा अर्थ नाही असं तू समजू नकोस. तुलाही कर्म करायचेच आहेत. पण कशा रितिने करायचे आहेत ते भगवंत पुढे सांगत आहेत. ।।४६।।

कर्मणि एव अधिकारः ते।
मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुः भूः।
मा ते सङ्गोः अस्तु अकर्मणि ।।

ते। कर्मणि एव। अधिकारः। फलेषु। कदाचन।कर्मफलहेतुः। मा भूः। ते। अकर्मणि। सङ्गः। न अस्तु.

(ते) तुझा। (कर्मणि एव) कर्म करणे एव्हढाच। (अधिकारः) अधिकार आहे। (फलेषु) फलप्राप्तीमध्ये। (कदाचन) कधीही अधिकार नाही (यासाठी)। (कर्मफलहेतुः) कर्मफळाची इच्छा करणारा। (मा भूः) तू होऊ नकोस (कर्मफळात आपला अधिकार नाही किंवा कर्मफळाची इच्छा करणेही योग्य नाही या दोन कारणांवरून। (ते) तुझ्या ठिकाणी। (अकर्मणि) कर्म न करण्याची अर्थात आळसाची। (सङ्गः) आसक्ती। (न अस्तु) नसावी. कर्म काहीही करू नये अशी एक आसक्ती असते. अर्थात कर्म न करण्याविषयी आळस तुझ्या ठिकाणी नसावा. प्राप्त कर्म तू केलेच पाहिजेत. परंतु ते कुठल्याही कर्मफळाचा हेतू न धरता अशा रितिने केलं पाहिजे. या श्लोकाचा दुसरा अर्थही संभवतो. कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन म्ह. तुम्हा जीव जातिचा कर्म करण्यातच अधिकार आहे. फळात अधिकार नाही. तसा फळात जर अधिकार असता तर तुम्ही ज्या इच्छेने कर्म करता त्या सगळ्याच इच्छा तुमच्या पूर्ण झाल्या असत्या. परंतु तसं होत नाही. तुम्ही ज्या इच्छेने कर्म करतात ती इच्छा पूर्ण होतेच असं नाही. याचाच अर्थ फक्त कर्म करण्यात तुमचाअधिकार आहे. फळ भोगण्यात तुमचा अधिकार नाही. फळ भोगवणारं दुसरंच कुणीतरी आहे. तुमच्या इच्छेने तुम्हाला फळ मिळत नाही. ।।४७।।

योगस्थः कुरु कर्माणि।
सङ्गम् त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समः भूत्वा।
समत्वम् योग उच्यते ।।

धनंजय। सङ्गम् त्यक्त्वा। सिद्ध्य सिद्ध्योः समः भूत्वा।योगस्थः। कर्माणि। कुरु। समत्वम्। योगः। उच्यते.

मग असा कर्मफळ हेतूवेगळा होऊन कर्म करण्यासाठी साधी आणि सोपी युक्ती तुला सांगतो
(धनञ्जय) हे धनंजया। (सङ्गम् त्यक्त्चा) आळसाची आसक्ती टाकून देऊन अथवा अमुकच कर्म करीन अमुक करणार नाही अशा प्रकारची आसक्ती टाकून देऊन। (सिङ्घय सिद्ध्वो) यशापयशाविषयी। (समः भूत्वा) समचित्त होऊन। (योगस्यः) निष्काम कर्म करणारा होऊन। (कर्माणि) कर्मे। (कुछ) कर। (समत्वम्) कर्माच्या परिणामी मिळणाऱ्या यशापयशाविषयी। लाभहानीविषयी। कीर्ति अपकीर्तिविषयी। मानापमानाविषयी। सुखदुःखाविषयी समचित्त असणे यासच। (योगः) निष्काम कर्मयोग। (उच्यते) म्हटले जाते.योग शब्दाचा अर्थ निष्काम कर्मयोग असाही केला जातो. आपण योग शब्दाचा अर्थ सन्निधान असाही करतो. परमेश्वर आक्षेप्रमाणे कर्म करणे याला योग असं म्हणावं. (कर्माणि योगस्थः कुरु) परमेश्वर आक्षेप्रमाणे कर्म करणारा तू हो. आणि ते करत असतांना (धनञ्जय) हे धनंजया (सजम् त्यक्त्वा) संग टाकून कर. जे कर्म आवडतात तेच कर्म तू करू नकोस. जे प्राप्त होईल ते कर. वांचून त्यातही एखाद्याला आसक्ती असते. त्याला जो विधी आवडतो तोच तो करत सुटतो किंवा तोच आचरत सुटतो. तसं नको. त्यातही आसक्ती नसतांना कर. तसंच (सिद्ध्यसिद्ध्योः समः भूत्वा सिद्धीविषयी। असिद्धीविषयी अर्थात यशापयशाविषयी सम होऊन तू ते कर्म ईश्वर आक्षेप्रमाणे कर. आणि (समत्वम् योगः उच्यते) समत्वबुद्धीने कर्म करणे यालाच योग असं म्हणतात. यालाच योगाचं फलीत असं म्हणतात. ।।४८।।

दरेण हि अवरम् कर्म।
बुद्धियोगात् धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ।
कृपणाः फलहेतवः ।।

बुद्धियोगात्। कर्म। दूरेण। अवरम्। धनंजय।बुद्धौ। शरणम्। अन्विच्छ। हि। फलहेतवः। कृयणाः.

पुढे भगवंत अशा निष्काम कर्माची प्रशंसा करीत आहेत आणि सकामकर्माची निंदा करीत आहेत.
(युद्धियोगात्) (मागे सांगितलेल्या समत्वरूप) निष्काम कर्मांपेक्षा। (कर्म) सकाम कर्मे। वैदिक कर्मे। (करेण) अत्यंत। (अवरम्) तुच्छ आहेत। हीन आहेत। (धनञ्जय) हे अर्जुना म्हणूनच तू। (बुद्धो) समत्वबुद्धीरूप निष्काम कर्माचा। (शरणम्) आश्रय। (अन्विच्छ) ग्रहण कर (निष्काम कर्मयोगाचा आश्रय घे.)। (हि) कारण की। (फलहेतवः) दृष्ट अथवा अदृष्ट फळाच्या इच्छेने अथवा हेतूने कर्म करणारे वैदिक लोक। (कृपणाः) कीव करावी इतके हीन आहेत.(धनञ्जय) हे अर्जुना। (बुद्धियोगात्) निष्काम कर्मयोगापेक्षा (कर्म) सकाम कर्मे ते (दुरेण अवरम्) अत्यंत हीन आहेत. अत्यंत त्याज्य। निंद्य आहेत. म्हणून (बुद्धौ शरणम् अिन्वच्छ) तू निष्काम कर्म करणारा हो. ईश्वर आक्षेप्रमाणेच कर्म करणारा हो. परंतु तेही कर्म निष्कामयणे करणारा हो. का ईश्वर आज्ञेने केली जाणारी कर्मे ते सुद्धा सहेतूक असू शकतात. जीवहेतूने जी कर्मे केली जातात। आयुलेनि कडे जी कर्मे केली जातात ती निश्चीतपणे सहेतुकच असतात. यात काही शंकाच नाही. त्यात कुठला ना कुठला हेतू त्यात असतोच. परंतु ईश्वर आज्ञेने केली जातात ती कर्मदेखील कधी कधी सहेतूक असण्याची शक्यता असते. आणि म्हणून तू निष्काम कर्माचा आश्रय घेणारा हो. (हि) कारण की (कृपणाः फळहेतवः) दृष्टपर फळाचा हेतू धरून कर्म करणारे ते कीव करण्या योग्य आहेत. । ।।४९।।

बुद्धियुक्तः जहाति इह। उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्मात् योगाय युज्यस्ख। योगः कर्मसु कौशलम् ।।

बुद्धियुक्तः। सुकृतदुष्कृते। उभे। इह। जहाति।तस्मात्। योगाय। युज्यश्व। योगः। कर्मसु कौशलम्.

आणि जे निष्कामपणे ईश्वरविहीत कर्म करणारे आहेत ते कसे असतात ते भगवंत सांगत आहेत. (युद्धियुक्तः) निष्काम कर्म करणारा पुरुष। (सुकृतदुष्कृते) पुण्यरूप आणि पापरूप। (उभे) दोन्ही प्रकारची कर्मे। (उह) ह्या जगात मनुष्यदेहात असूनही। (जहाति) टाकून देतो अर्थात दोन्ही प्रकारची कर्म करीत नाही। (तस्मात्) म्हणून। (योगाय) अशी पुण्यरूप व पायरूप कर्मे वगळून जो परमेश्वर आज्ञापालनरूप निष्काम कर्मयोग तो साधणसाठी। (युज्यस्य) प्रयत्न कर। (योगः) योगाची आणखी एक व्याख्या। (कर्मसु) कर्म आचरणात। (कौशलम्) पुण्य अथवा पाय न घडू देता प्राप्त कर्तव्य आचरणे अशी आहे अर्थात निषेध चुकवून विधी आचरणे हेदेखील निष्काम कर्मयोगाचे एक लक्षण आहे.(बुद्धियुक्तः) निष्कामपणे ईश्वरविहीत कर्म करणारे ते (इह) या संसारात। या मत्र्यलोकी। (उभे सुकृतदुष्कृते) देवताराधनरूप पुण्यरूप कर्मे आणि सप्त दुर्व्यसने अथवा अनितीरूप अथवा हिंसारूप कर्मे अशी दोन्ही कर्मे (जहाति) सोडून देतात। टाकून देतात. मग काही व्युत्पन्न पुरूष इथे असा अर्थ करतात (बुद्धियुक्तः) निष्कामपणे ईश्वरविहीत कर्म करणारे ते (३४) या ज्ञानदेहीच। या मनुष्यदेहीच (उमे सुकृतदुष्कृते) पुण्यरूप आणि पापरूप। संतासंतारूप दोन्ही प्रकारची कर्म (जहाति) सोडून देतात। टाकून देतात. (योगः कर्मसु कौशलम्) कर्मात कौशल्य असणं हेही एक योगाची व्याख्या आहे. योगाच्या अनेक व्याख्या भगवंत करीत आहेत. मागेही एक सांगितली. समत्वम् योग उच्चते. कर्मफळाविषयी सम होणं। सुख-दुःखाविषयी सम होणं। लाभालाभाविषयी सम होणं ही जशी कर्माची व्याख्या सांगितली तसं इथेही कर्माची व्याख्या योगः कर्मसु कौशलम् अशी केली आहे. मग काही व्युत्पन्न ज्ञाते निषेध चुकवून विधी आचऱ्याचं कौशल्य। दुष्कृत चुकवून आणि इष्ट आचरण्याचं कौशल्य त्यासच योग असं म्हणावे अशी योगाची व्याख्या करतात. ।।५०।।

कर्मजम् बुद्धियुक्तः हि।
फलम् त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः।
पदम् गच्छन्ति अनामयम् ।।

बुद्धियुक्ताः। मनीषिणः हि। कर्मजम्। फलम्। त्यक्त्वा।जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः। अनामयम् पदम्। गच्छन्ति.

( युद्धियुक्ताः) निष्काम कर्म आचरणारे। (मनीषिणः हि) ज्ञानी लोकच।(कर्मजम्) कर्मापासून उत्पन्न होणारे। (फलम्) सुखदुःखरूय फळ। (त्यक्तवा) सोडून देऊन। टाकून देऊन। (जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः) जन्ममरणबंधनातून कायमचे मुक्त होऊन। (अनामयम्) निर्दोष अतृप्तीरहित। (पदम्) अशा परमपदाला। (गच्छन्ति) प्राप्त होतात. (बुद्धियुक्ताः) निष्काम कर्मयोगी। जे ईश्वरविहीत कर्म आहेत ती करतांना जे बुद्धियुक्त पुरुष आहेत ते (कर्मजम् फलम् त्यक्त्वा मनीषिणः) ज्ञानी पुरुष त्या कर्माद्वारा मिळणारी सांत फळं ती टाकून देऊन (जन्मयन्यविनिर्मुक्ताः) जन्मबन्धापासून मुक्त होऊन (अजामयम्) रोगव्याधी रहीत (पढ्म्) असं जे शोशत फळ। पद आहे त्या पदाला (गच्छन्ति) प्राप्त होतात. ईश्वरविहीत कर्म करणारे जे आहेत त्यांना त्या कर्मांमुळे सांत फळे। बंधनरूप फळे भोगावी लागत नाही. तर उलट त्या कर्मांमुळे त्यांचा कर्मनाश होऊन ते जन्मबन्धापासून मुक्त होऊन शोशत पदाला प्राप्त होतात. मग आता अशी समाधी अवस्था म्ह. सम अवस्था। सुख-दुःखाविषयी सम बुद्धी (समा म्ह. सुख- दुःखाविषयी सम। धी म्ह. बुद्धी) होण्यासाठी तू सकाम कर्मांवरची श्रद्धा टाकून दे. ।।५१ ।।

यदा ते मोहकलिलम्।
बुद्धिः व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदम्।
श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ।।

यदा। ते। बुद्धिः। मोहकलीलम्। व्यतितरिष्यति।तदा। श्रोतव्यस्य। च। श्रुतस्य। निर्वेदम् गन्तासि.

यदर्थी भगवंत निरुपण करीत आहेत.
(यदा) जेवेळी। जेव्हा। (ते) तुझी। (बुद्धिः) बुद्धी। तुझं ज्ञान तुझी जाणीव। (मोहकलीलम्) अज्ञान अन्यथाज्ञानरूप चिखलातून। (व्यतितरिष्यति) पूर्णपणे तरून जाईल। निवृत्त होईल। (तदा) तेव्हा। (श्रोतव्यस्य) जी फळे तुला ऐकण्यासारखी वाटतात त्याजविषयी। (च) आणि। (श्रुतस्य) जी फळे तू ऐकलेली आहेस त्याजविषयी। (निर्वेदम् गन्ताति) तुला दृढ वैराग्य प्राप्त होईल.(यदा) जेव्हा (मोहकलीलम्) अंतःकरणी असलेला अन्यथाज्ञानजनीत मळातून। मोहरूप चिखलातून (ते) तुझी (बुद्धिः) बुद्धी। तुझी जाणीव। तुझी प्रज्ञा (व्यतितरिष्यति) पार करून जाईल (तदा) तेव्हा (गन्तासि निर्वेदम् श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च) जे आतापर्यंत वेदश्रुतिद्वारा निरनिराळ्या कर्मांची फळे ऐकली होती त्या ऐकलेल्या फळांविषयी आणि ऐकायच्या फळांविषयी तुला निर्वेद म्ह. वैराग्य प्राप्त होईल. जेव्हा या अन्यथाज्ञानरूप मोहातून तू पलीकडे जाशील। वेदादिकांवर ते ईश्वरकृत आहेत अशा सारखी जी तुझी बुद्धी आहे त्या मोहातून तुझी बुद्धी जेव्हा वेगळी होईल। मुक्त होईल तेव्हा तू आतापर्यंत वेदश्रुतिंद्वारा जे निरनिराळी फलज्ञायक वचनं ऐकली होती त्या विषयी तुला। त्या फळांविषयी आणि त्याविषयी ऐकायची जी जिज्ञासा उरली होती त्या फळांविषयीदेखील तुला वैराग्य उत्पन्न होईल. ।। ५२ ।।

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते।
यदा स्थास्यति निश्चला ।
समधौ अचला बुद्धिस्।
तदा योगम् अवाप्स्यसि ।।

यदा। श्रुतिविप्रतिपन्ना। ते बुद्धिः। समाधौ। अचला। निश्चला। स्थास्यति। तदा। योगम्अवाप्स्यसि.

(यदा) जेव्हा। (श्रुतिविप्रतिपन्ना) कर्मफळांचे वर्णन करणाऱ्या वेदश्रुतींमुळे विचलित झालेली। अस्थिर झालेली अज्ञान अन्य थाज्ञान मूलक वेदश्रुतींच्या श्रवणामुळे परमेश्वराचे यथार्थ ज्ञान न समजू शकणारी। (ते बुद्धिः) तुझी बुद्धी तुझी विचारशक्ती। (समाधी) तुझ्या अंतःकरणात। (अचला) न भटकणारी। (निश्चला) निश्चयाने (परमेश्वरचिंतनात)। (स्थास्यति) टिकून राहील। (तदा) तेव्हा। (योगम् अवाप्स्यसि) समत्वबुद्धीरूप योगाला। निष्काम कर्मयोगाला। कौशल्यरूप कर्मयोगाला तू जसातसा प्राप्त होशील.(श्रुतिः विप्रतिपन्ना) नाना फळाच्या अभिलाषांमध्ये भटकणारी। विचलीत झालेली अशी (ते बुद्धिः) तुझी बुद्धी (यदा) जेव्हा (निश्चला स्थास्यति) ब्रह्मविद्यासिद्धांतावर निश्चल होईल। श्रीमुखवाणीवर निश्चल होईल (तदा) तेव्हा (समाधावचला) तुझी बुद्धी समाधीमध्ये अचल होईल आणि (योगमवाप्स्यसि) जसा तसा निष्काम कर्मयोग तुला प्राप्त होईल. तुझी बुद्धी जेव्हा श्रुतिवचनांनी विस्कळीत झाली आहे। भटकलेली आहे ती जेव्हा निश्चल होईल तेव्हा तू जसा तसा निष्काम कर्मयोगाला जाऊन त्याला प्राप्त होशील.मग अशा प्रकारे ज्याची बुद्धी स्थिर झालेली आहे तो कार्यरूप बोधवंत कसा असतो ते जाणून घ्यायची इच्छा अर्जुनाला झाली आणि म्हणून पुढे स्थितप्रज्ञाची लक्षणं अर्जुनदेव विचारत आहेत. आतापर्यंत झालेला जो सारांश आहे तो म्हणजे ईश्वरविहीत आज्ञा पालन करणे याला म्हणायचं योग. तीच आज्ञा यशापयशाविषयी। सुख-दुःखाविषयी। लाभहानीविषयी। रागद्वेषादि द्वंद्वांविषयी सम होऊन पालन करणे ही दुसरी योगाची व्याख्या झाली. आणि कर्मात कौशल्य असणे। अविहीत कर्म टाळून विहीतच कर्म करता येणे हीच योगाची तिसरी व्याख्या झाली. आणि अशा निष्काम कर्मयोगाने संपन्न असा जो पुरूष असतो तो सुकृतही टाकून देतो आणि दृष्कृतही टाकून देतो. आणि यापूर्वी जे काही संतासंत सुकृता- दुष्कृताद्वारा त्याचा जीवस्वरुपी लागलेले होते तेही तो या सेवादास्याद्वारा। या ईश्वर आज्ञापालनरूप योगाद्वारा नाहीसे करून टाकतो. तर असा योग प्राप्त होण्यासाठी आधी अन्यथाज्ञानरूप मोहातून बुद्धी पलीकडे गेली पाहिजे. हे अन्यथाज्ञान जे अविशेषी विशेष कल्पना करते ते अनेकापरीचे आहे. वेदादि श्रुति या ईश्वरकृत आहेत हे एक अन्यथाज्ञान. त्याद्वाराच मोक्ष प्राप्त होतो हे दुसरे अन्यथाज्ञान। त्याद्वारा सांगितलेल्या ज्या फलश्रुति आहेत त्या म्हणजेच मोक्ष आहे असं तिसरं अन्यथाज्ञान. ही नाना प्रकारची अन्यथाज्ञानं आहेत. त्या अन्यथाज्ञानरूप चिखलातून जेव्हा ही बुद्धी पलीकडे जाते आणि त्या फलश्रुतिंविषयी जेव्हा वैराग्य प्राप्त होते तेव्हाच बोधाधिकारी होतो. आणि असा बोधाधिकारी पुरुष त्याची निरनिराळ्या फलश्रुतिंनी विचलीत झालेली बुद्धी बोधामुळे स्थिर होते तेव्हा तो निष्काम कर्म करण्याचा अधिकारी होतो. मग अशी स्थिर झालेली बुद्धी ज्याची आहे। ज्याची बुद्धी समाधी झालेली आहे म्हणजे संचारी बोधाचा। कार्यरूप बोधाचा जो पुरुष आहे तो कसा असतो। निष्काम कर्मयोग आचरण्याचा अधिकारी पुरुषकसा आहे याबद्दल अर्जुनदेव विचारित आहेत. ।।५३।।

स्थितप्रज्ञस्य का भाषा।
समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किम् प्रभाषेत।
किम् असीत व्रजेत किम् ।।

अर्जुन उवाच। केशव। समाधिस्थस्य। स्थितप्रज्ञस्य। का भाषा।स्थितधीः। किम् आसीत। किम् प्रभाषेत। किम् व्रजेत.

(अर्जुन उवाच) अर्जुन म्हणाला। (केशव) हे केशवा। (समाधिस्थस्य) अंतःकरणी परमेश्वरचिंतनात गढून गेलेल्या। (स्थितप्रज्ञस्य) स्थिरबुद्धी पुरुषाची (अर्थात प्रतितीच्या बोधवंताची)। (का भाषा) व्याख्या कशी आहे. (स्वितधीः) असा स्थिरबुद्धीचा पुरुष। (किम् आसीत) कसा असतो। (किम् प्रआयेत) कसा बोलतो। (किम् व्रजेत) कसा चालतो। अर्थ २- स्थिरबुद्धी पुरुषाने कसे बोलावे। कसे असावे। कसा व्यवहार करावा.किम् व्रजेत इथे चालतो कसा असा अर्थ सगळेच करतात. परंतु किम् व्रजेत म्ह. त्याचा आचार कसा असतो असा खरा अर्थ आहे. त्याचं आचरण। त्याचं वागणं कसं असते असं अर्जुनदेवाला विचारयचं आहे. स्थितप्रज्ञ पुरुषाला सगळेच आपला आदर्श मानतात. वेदान्ती आपला आदर्श मानतात आणि आपणही मानतो यात तर काही शंकाच नाही. आता भगवंत त्या स्थितप्रज्ञ पुरुषाचं वर्णन करीत आहेत. आणि ते स्थितप्रज्ञ पुरुषाचं वर्णन ऐकल्यानंतर कलीयुगीचे ज्ञाते असं समजतात की हे ज्याचं अपरोक्ष सनहीत आलेलं आहे त्या अपरोक्षज्ञानियाचंच वर्णन आहे. परंतु ते शाब्दज्ञानियाचेच वर्णन आहे. संचारी बोधवंत। कार्यरूप बोधाच्या पुरुषाचेच वर्णन आहे. ।।५४।।

प्रजहाति यदा कामान्।
सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
आत्मनि एव अत्मना तुष्टः।
स्थितप्रज्ञः तदा उच्यते ।।

श्रीभगवानुवाच। पार्थ। यदा। मनोगतान्। सर्वान् कामान्। प्रजहाति।आत्मनि। आत्मना एव। तुष्टः। तदा। स्थितप्रज्ञः उच्यते.

(श्रीभगवानुवाच) श्रीभगवान म्हणाले। (पार्टी) हे पार्था। (यदा) ज्यावेळी जेव्हा हा प्रतितीचा बोधवंत आपल्या ज्ञानोक्त आचरणाने। (मनोगतान्) मनातील। (सर्वान् कामान्) जडचेतन विषयांच्या रसरूय उल्लेखांना। मान्यता। गौरख। किर्ती इत्यादि आकांक्षांना (म्हणजेच इषणात्रांना)। (प्रजहाति) पूर्णपणे टाकून देतो त्याचप्रमाणे। (आत्मनि) आपल्या ठिकाणी। (आत्मना एव) परमेश्वराच्या चिंतनानेच ईश्वरविहित कर्मे करण्यातच। (तुष्टः) समाधान मानतो। धन्यता मानतो। (तदा) तेव्हा त्यावेळी। (स्थितप्रज्ञः उच्यते) तो प्रतितीचा बोधवंत स्थितप्रज्ञ म्हटला जातो. (त्यालाच ब्रह्मविद्येचा जरठ ज्ञानी म्हणावे.) (पार्थ) हे पृथा पुत्रा (यदा) जेव्हा बोधवंत (मनोगतान्) अंतःकरणामध्ये असलेल्या (सर्वान् कामान्) सर्वप्रकारच्या अभिलाषांना म्ह. तिन्ही प्रकारच्या एषणात्रयांना। कामनांना। वासनांना (प्रजहाति) जाळून टाकतो। नाहीसे करून टाकतो आणि (आत्मना) जीवात्म्याद्वारा। संयमाने प्रयत्नाने ध्यान साधून घेतल्यामुळे (आत्मन्नि एव) आत्म्यातच। परमेश्वराच्या चिंतनात। ध्यानातच (तुष्टः) समाधानाते जो पावलेला आहे. किंवा आपल्या ठिकाणी असणाऱ्या दोषा-दुर्गुणांच। अनिष्ट संस्काराच्या प्रसवांचा नाश करून घेण्यातच ज्याने समाधान मानून घेतलेलं आहे। अशी अवस्था ज्याला बाणलेली आहे (स्थितप्रज्ञः तदा उच्यते) तेव्हा तो पुरुष स्थितप्रज्ञ या संज्ञेने बोलला जातो। निर्देशिला जातो. अजून तो स्थितप्रज्ञ पुरुष कसा असतो ते भगवंत पुढे सांगत आहेत. ।।५५।।

दुःखेषु अनुद्विन्नमनाः।
सुखेषु विनतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः।
स्थितधीः मुनिः उच्यते ।।

दुःखेषु। अनुद्विग्नमनाः। सुखेषु। विगतस्पृहः।वितरागभयक्रोधः। मुनिः। स्थितधीः। उच्यते

(दुःखेषु) दुःख प्राप्त झाले असतादेखील। (अनुद्विज्ञमनाः) ज्याचे मन उद्विग्न होत नाही। त्या दुःखाचा कांटाळा मानीत नाही। (सुखेयु) सुख प्राप्त झाले असता. (विगतस्पृहः) हे सुख पुन्हा मिळो अशी स्पृहा (इच्छा) ज्याला होत नाही त्याचप्रमाणे जो। (वितरागभयक्रोधः) विषयांची आवडी। भिती आणि क्रोधादि तामस भावना याच्यावेगळा आहे असा। (मुनिः) अध्यामात्माचेच मनन करणार साधकास। (स्वितधीः) स्थिर बुद्धी असलेला। (उच्यते) म्हटले जाते.(दुःखेयु) नाना कारणांनी दुःख प्राप्त झाले असता (अनुद्विज्ञमनः) ज्याचं मन उद्विग्न होऊन जात नाही। तसंच (सुख्खेयु) विधीभाने म्हणा का आणखीनही प्रारब्धवशाने म्हणा नाना प्रकारची सुखं यदृच्छया प्राप्त होऊनही त्या सुखांविषयीही जो (विगतःस्पृहः) निरेच्छ आहे। ज्याचा अंतःकरणातून इच्छा नेली आहे आणि (वितरानभयक्रोधः) राग। भय। क्रोध। इत्यादि विकार ज्याचातून वित म्ह. गेलेले आहेत। नाहीसे झालेले आहेत असा (मुनिः) मौनशील पुरुष। सहसा न बोलणारा पुरुष (स्थितथीः) स्थितप्रज्ञ झालेला आहे असं (उच्चयते) बोलले जाते. ।।५६।।

यः सर्वत्र अनभिखेहः।
तत् तत् प्राप्य शुभाशुभम्
न अभिनन्दति न द्वेष्टि।
तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।

यः। सर्वत्र। अनभिज्ञेहः। तत् तत्। शुभाशुभम्। प्राप्य।न अभिनन्दति। न द्वेष्टि। तस्य। प्रज्ञा। प्रतिष्ठिता।

(यः) जो साधक। (सर्वत्र) स्थान। काळ। पदार्थ। पुरुषभेदे सर्वच संयोगांविषयी। (अनभिजेहः ओहरहित झाला आहे (परंतु हे त्रिगुणात्मक संयोगांविषयी जाणावे.)। (तत् तत्) त्या त्या (शुभाशुभम्) शुभ किंवा अशुभ संयोगांची। (प्राप्य) प्राप्ती झाली असता। (न अभिनन्दति) शुभसंयोगांनी प्रसन्न होत नाही। (न द्वेष्टि) अशुभ संयोगांचा द्वेष करीत नाही। (तक्ष्य) अशा पुरुषाची। (प्रक्षा)बुद्धी (बोधशक्ती। प्रतिती)। (प्रतिष्ठिता) स्थिर झालेली आहे (जरठ झालेली आहे असेसमजावे.)(यः) जो बोधवंत। संचारी बोधाचा पुरूष (सर्वत्र) सर्वांविषयः सर्व स्थानांविषयी। काळाविषयी। पदार्थांविषयी। पुरुषांविषयी (अनभिज्ञेहः) सेह करीत नाही। आसक्ती ठेवत नाही तसंच (तत् तत्) ते ते (ग्राप्य शुभाशुभम्) शुभाशुभ प्राप्त झालं असता त्याविषयीही सेह करीत नाही. शुभ प्राप्त झालं असता (न अभिनन्दति) आनंदीत होऊन जात नाही। हुरळून जात नाही. अशुभ प्राप्त झालं असता (न द्वेष्टि) त्या अशुभाचा द्वेष करत नाही. (तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता) असं समजा की त्याची प्रज्ञा प्रतिष्ठीत म्ह. स्थिर झालेली आहे. ।।।७।।

यदा संहरते च अयम्।
कूर्मः अङ्गानि इव सर्वशः ।
इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः।
तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।

च। अयम्। यदा। इन्द्रियाणि। इन्द्रियार्थेभ्यः। सर्वशः। कूर्मः। अङ्गानि। इव। संहरते। तस्य। प्रज्ञा। प्रतिष्ठिता.

अर्थात तुम्हाला प्रज्ञा प्रतिष्ठीत व्हावी। स्थिर व्हावी असं जर वाटत असेल तर या आचाराचं अनुकरण करा. या नुसार वागा.(च) आणि। (अयम्) हा (बोधवंत) साधक। (यदा) जेव्हा। (इन्द्रियाणि) आपुली इंद्रिये। (इन्द्रियार्थेभ्यः) शब्द। स्पर्श। रस। रूप। गंध हे पंच इंद्रियांचे विषय आणि मनाचा मान्यता गौरव हा विषय ह्या सर्व विषयांपासून। (सर्वशः) सर्व अर्थाने सगळीकडून मनःपूर्वक। (कूर्मः) कासव। (अज्ञानि) आपल्या चारही पाय आणि मस्तक या अवयवांना आत ओढून धरतो। (इव) त्याप्रमाणे। (संहरते) आवरून घेतो। संयामाने त विषयांपासून दूर ठेवतो तेव्हा। (तस्य) त्या साधकाची। (प्रज्ञा) बुद्धी (बोधप्रतिती)। (प्रतिष्ठिता) स्थिर झालेली आहे (जरठ झालेली आहे असे समजावे)(च) आणि (यदा) जेव्हा। ज्या अवस्थेमध्ये (अयम्) हा बोधवंत पुरुष। (कूर्मः) कासव (अङ्गानि) जसं आपले अंग आपल्या चारही पायानिशी (सर्वशः संहरते) सगळीकडून आवरून धरते (इव) तद्वत। (इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः) इंद्रियार्थापासून इंद्रिये संहरून घेतो। आवरून घेतो तेव्हा (तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता) त्याची प्रज्ञा। त्याची बुद्धी। त्याचं ज्ञान हे प्रतिष्ठीत म्हणजे स्थिर झालं आहे। जरठ झालं आहे असं समज. अर्थात तुला तुझं ज्ञान जरठ करून घ्यायचं असेल तर इंद्रियार्थांपासून इंद्रिये कासवाप्रमाणे संहरून घेतली पाहिजेत. ।।५८ ।।

विषयाः विनिवर्तन्ते।
निराहारस्य देहिनः ।
निराहारस्य। देहिनः।
विषयाः। विनिवर्तन्ते।

रसवर्जम् रसः अपि अस्य। परम्‌ दृष्ट्या निवर्तते ।।रसवर्जम्। अस्य। रसः अपि। परम् दृष्टा। निवर्तन्ते.

आता पुढे या पुरुषाच्या प्रसंशेत पुढची दोन श्लोक आहेत.
(निराहारस्य) (ब्रह्मविद्येचा साधक सोडून इतर दर्शनिया अथवा दैवरहाटीतला न मोडित प्रसवाचा बोधवंत साधक नवा हेतुच्या वैराग्यामुळे विषयांचे सेवन करीत नाही अशा) निराहारी। (देहिनः) पुरुषाचे। (विषयाः) पंचज्ञानेंद्रियांचे विषय (स्सरूपादि)। (विनिवर्तन्ते) निवर्तल्यासारखे वाटतात. जणु काही त्यांनी विषयांचा पूर्णपणे त्याग केला आहे असे वाटते पण। (स्तवर्जम्) विषयांची मानसिक गोडी अर्थात रसरूपय अभिमुखता जात नाही परंतु। (अस्व) मोडित प्रसवाचा निर्हेतुक वैराग्य करणाऱ्या बोधवंत साधकाच्या। (स्तः अपि) विषयांची मानसिक गोडी रसरूप अभिमुख उल्लेखदेखील। (परम् दृष्टवा) परमेश्वराच्या प्रतितीरूप ज्ञानामुळे। (निवर्तन्ते) नाहीसे होते.(निराहारस्य देहिनः) जे देहधारी पुरूष निराहारी रहातो। अल्पाहारी रहातो किंवा जो अज्ञान देहधारी पुरूष विषयांपासून स्वतःला लांब ठेवतो। इंद्रियांना विषय पुरवीत नाही त्याचे (विषयाः विनिवर्तन्ते) बाह्यात्कारे तर विषयपदार्थ निवर्तलेले आहेत परंतु (रूसवर्जम्) विषयातली गोडी मात्र त्याची गेलेली नसते. अर्थात जो अज्ञानपूर्वक संयम करणारा अन्यमार्गिया आहे त्याच्याही ठिकाणी विषय आपल्याला निवर्तलेले दिसतात। विषय सेवन न करतांना तोही दिसतो परंतु त्याचा रसरूप उल्लेख मात्र गेलेला नसतो. विषयाची गोडी मात्र त्याची गेलेली नसते. परंतु (अस्य) या संचारी बोधवंताचं असं आहे की। (सः अपि) त्याचा रसरूप उल्लेखदेखील। इंद्रियार्थांविषयी। विषयांविषयीची गोडीदेखील (परम्) चैतन्यापर असलेला परमेश्वर तो (कृड्डा) त्याच्या लाभाची जाणीव ठेवून। त्याचं यथातथ्य ज्ञान ठेवून (निवर्तन्ते) त्याचा रसरूप उल्लेखही निवृत्त झालेला असतो. ही बोधवंताची यथातथ्य प्रशंसा. ।।५९।। पुढच्या दोन श्लोकांमध्ये भगवंत अर्जुनाला एकप्रकारे सुचना करीत आहेत.

यततः हि अपि कौन्तेय।
पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथिनी।
हरन्ति प्रसभम् मनः ।।

कौन्तेय। यततः हि। विपश्चितः। पुरुषस्य। अपि।मनः। प्रमाथीनि। इन्द्रियाणि। प्रसभम्। हरन्ति.

(कौन्तेय) हे अर्जुना। (यततः हि) निश्चयात्मकपणे प्रयत्न करणाऱ्या। आचरणाऱ्या। (विपश्चितः) विवेकी बुद्धीमान। (पुरुषस्य) पुरुषाचे। (अपि) देखील। (मनः) अंतःकरण। (प्रमाथीति) जीवाला मनाला विकाराने विचलित करण्याचाच ज्याचा स्वभाव आहे असे। (इन्द्रियाणि) पाचही ज्ञानेंद्रिये। (प्रसभम्) जबरदस्तीने। (हरन्ति) साधनापासून स्मरणापासून दूर नेतात.(कौन्तेय) हे कुन्तिपुत्रा अर्जुना (विपिश्चतः पुरुषस्य) ज्ञानी पुरुषाची (प्रमाथीनि इन्द्रियाणि) बलवान अशी इंद्रिये ते (यततः अपि) तो प्रयत्नशील असून देखील (प्रतभम्) बलात्काराने (मनः हरिन्त) त्याच्या मनाला त्या विषयाकडे ओढून घेतात। प्रवृत्त करतात. ।।६० ।।

तानि सर्वाणि संयम्य।
युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्य इन्द्रियाणि।
तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।

तानि। सर्वाणि। संयम्य। युक्तः। मत्परः। आसीत।हि। यस्य। इन्द्रियाणि। वशे। तस्य। प्रज्ञा। प्रतिष्ठिता.

अशी इंद्रिये मनाला बलात्काराने साधनापासून विचलित करू लागली
असता पुरुषाने काय करावे? म्हणून भगवंत सांगतात की-
(तानि) त्या। (सर्वाणि) सर्व इंद्रियांना। (संयम्य) निग्रहाने परिच्छेदाने वश करून साधकाने। (युक्तः) मानसिके सगुण साकाराचे लागलेपण करून। (मत्परः) तो सगुण साकारच माझे श्रेष्ठ आश्रयस्थान आहे। तोच प्राप्य आहे (इंद्रियार्थ विषय माझे प्राप्य नव्हेत.) असा निश्चय करून। (आसीत) रहावे। (हि) कारण की। (यस्य) ज्या साधकाची। (इन्द्रियाणि) इंद्रिये। (वशे) स्वाधीन झालेली आहेत। (तक्य) त्या साधकाची। (प्रज्ञा) प्रतिती बुद्धी। (प्रतिष्ठिता) स्थिर होते। जरठ होते.(तानि सर्वाणि) त्या इंद्रियांना (संयम्य) वश न होऊन। त्यांचावर संयम करून तो संयमी पुरूष (सत्परः) मलाच श्रेष्ठ आश्रयस्थान मानून। मीच चिंतनीय आहे। स्मरणीय आहे असं मानून (युक्तः आसीत) सर्वकाळ माझ्यातच युक्त असतो. (हि) कारण की (यस्य इन्दियाणि) ज्याची इंद्रिये (वशे) संयमीत आहेत (तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता) त्याची प्रज्ञा स्थिर झालेली आहे. ।।६१।।

ध्यायतः विषयान् पुंसः।
सङ्गः तेषु उपजायते ।
सङ्गात् सञ्जायते कामः।
कामात् क्रोधः अभिजायते ।।

विषयान्। ध्यायतः। पुंसः। तेषु। सङ्गः। उपजायते।सङ्गात्। कामः। संजायते। कामात् क्रोधः। अभिजायते.

मग समजा त्या ज्ञानियाने इंद्रियांशी तादात्म्य घेतलं आणि ते इंद्रिये त्याचा मनाला हरून नेतात त्यानुसार इंद्रियांच्या वाही तो जर वर्तु लागला तर काय होईल त्या दुष्परिणामाची जाणीव भगवंत देत आहेत.भगवदाक्षेप्रमाणे जे इंद्रियांना वश करीत नाहीत संयम करीत नाहीत आणि परमेश्वरासि लागलेपण धरीत नाहीत। तत्पर होत नाहीत त्यांची कशी दुर्गतीहोते ते पुढील दोन श्लोकात सांगतात.
(विषयान्) रसरूपगंधादि विषयांचे। (ध्यायतः) ध्यानचिंतन करणाऱ्या। (पुंसः) पुरुषाला (कर्मरहाटीच्या बोधवंताला अथवा न मोडीत प्रसवाच्या विगुण साधकाला)। (तेयु) त्या विषयांत। (सङ्गः) आसक्ती। (उपजाते) उत्पन्न होते अर्थात तो ते विषय सेवन करतो। (सङ्गात्) आसक्तीमुळे। (कामः) उत्कट इच्छा पदार्थसेवनेची। मग वासना चौगुणा उठी पुणे न्याये। (सञ्जायते) उत्पन्न होते। (कामात्) (त्या इच्छेच्या आड कुणी आले असता त्याजविषयी अथवा चेतन विषयाने साथ न दिली तर त्याजविषयी) कामापासून। इच्छेपासून। (क्रोधः) क्रूरभाव। क्रोधभाव। (अभिजायते) उत्पन्न होतो. कामातून क्रोधाची उत्पत्ती होते त्या कामाच्या आड। अथवा त्या जड-चेतन पदार्थाच्या आड अथवा गौरव मान्यता विषयांच्या आड जो कुणी येईल त्याचाविषयी क्रोध उत्पन्न होतो. ।।६२।। त्या क्रोधामुळे पुढे काय होते ते भगवंत सांगत आहेत.

क्रोधात् भवति सम्मोहः।
सम्मोहात् स्मृतिविश्रूमः ।
स्मृतिभ्रूशात् बुद्धिनाशः
बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ।।

क्रोधात्। सम्मोहः। भवति। सम्मोहः। भवति। सम्मोहात्। स्मृतिविश्रूमः। स्मृतिभ्रूशात्। बुद्धिनाशः। बुद्धिनाशात्। प्रणश्यति.

(क्रोधात्) मागील श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे क्रोधाचा प्रसव झाला असता। (सम्मोहः) मूढता अविवेकीपणा। (भवति) उत्पन्न होतो किंवा। (सम्मोहः) अन्यथाज्ञान विषय हे शत्रूरूप असूनही त्यांना आपले म्हणतो आणि विषयत्याग करविणारे परमेश्वरपरायण त्यांना परके मानतो एणे न्याये अनेक प्रकारचे अन्यथाज्ञान। (भवति) उत्पन्न होते. (सम्मोहात्) अशा अविवेकामुळे। (स्मृतिविश्रूमः) साधनदात्याचा हळुहळु विसर पडतो। (स्मृतिभ्रुशात्) असा साधनदात्याचा विसर पडला असता। (बुद्धिनाशः) बोधप्रतिती जाते। विकल्प संचरतो. बोधप्रतिती गेल्यामुळे असंत कर्मे घडू लागतात. (बुद्धिनाशात्) बोधप्रतिती हरवली असता। (प्रणश्यन्ति) त्या जीवाचा सत्यानाशच झाला असे समजावे.(क्रोधात) त्या क्रोधामुळे (सम्मोहः) अंतःकरणी अन्यथाज्ञान (भवति) निर्माण होते। उत्पन्न होते. मग कसं अन्यथाज्ञान उत्पन्न होते ? ज्याच्या विषयी क्रोध केला तो क्रोध वास्तवीक अस्थायी होता. वास्तवीक आपण त्याचे उपकार मानायला पाहिजे होते. कारण जो परनिष्ट कणवेचा असतो त्याचे विषय परमेश्वर विध्वंसून टाकतात. मग देव जे कार्य करतात ते त्याने माझ्यासाठी केलं मग हा तर त्याचा महद् उपकार आहे. मग त्याचा उपकार न मानून त्याचावर क्रोध करतो हे मोठं अन्यथाज्ञान नाही का? असं अन्यथाज्ञान क्रोधामुळे अंतःकरणात येते. आणि (सम्मोहात्) त्या सम्मोहामुळे (स्मृतिविभ्रमः) परमेश्वरविषयक आठवण। स्मरण त्याचा विसर पडतो। नाश होतो. ते स्मरण नाहीसे होते. आणि (स्मृतिभ्रशात्) जिथे परमेश्वराचे स्मरण जे काही त्याचा अधिकारानुसार करीत होता त्याचा जर का भ्रश झाला तर त्यामुळे (बुद्धिनाशः) त्याची साधनदाता ही प्रतिती नाहीसी होते. परमेश्वर माझा हीत चिंतक आहे. माझ्या भल्यावरच आहे ही जी त्याची प्रतिती होती ती नाहीसी होते. अर्थात साधनावरची त्याची प्रतिती नाहीसी होते आणि साधनदात्यावरचीही प्रतिती त्याची नाहीसी होते. बुद्धी शब्द एथ प्रतिती वाचक आहे. (बुद्धिनाशत् प्रणश्यति) बुद्धी प्रतिती हेच तर सर्वात मोठ धन त्याचं होतं आणि तेच जर गेलं तर तो संपलाच ! ।। ६३ ।। याच्या विपरीत काय होते ते भगवंत सांगत आहेत.

रागद्वेषवियुक्तैः तु।
विषयान् इन्द्रियैः चरन् ।
आत्मवश्यैः विधेयात्मा।
प्रसादम् अधिगच्छति ।।

तु। विधेयात्मा। आत्मवश्यैः। रागद्वेषवियुक्तैः। इन्द्रियैः। विषयान्। चरन्। प्रसादम्।अधिगच्छति.

(तु) परंतु। (विधेयात्मा) स्वाधीन अंतःकरणाचा पुरुष अर्थात पंचविध चेष्टकत्वावेगळा इंद्रियाच्या मनोधर्मा जीवधर्माच्या अधिन नसलेला युक्त अनुसरलेला पुरुष। (आत्मवश्येः) स्ववश केलेल्या अथवा आत्मा शब्दे परमेश्वर त्या परमेश्वरालाच समर्पण केलेल्या व। (रामद्वेषवियुक्तैः) अमुक पदार्थ आवडतो अमुक आवडत नाही अशा प्रिती व द्वेष यांनी विरहित झालेल्या। (इब्दियैः) इंद्रियांद्वारा। (विषायान्) इंद्रियार्थ रस व जड विषय। (चरन्) सेवित असता (देखील)। (प्रसाद) बोधाच्या स्वस्थतेला। (अधिगच्छति) प्राप्त करून घेतो.(तु) परंतु जो। या विपरीत जो (विधेयात्मा) ईश्वरविहीत विधीमध्येच तत्पर असलेला पुरुष तो (रागद्वेषवियुक्तेः) राग द्वेष विरहीत होऊन। आवडी अनावडी विरहीत होऊन (आत्मवश्यैः) आपल्या वशीभूत केलेल्या (इन्द्रियैः) इंद्रियांनी (विषयान् चरन्) जड अथवा मान्यता विषयभोग स्विकारतो। वांचून चेतनविषय नव्हे। असा पुरुष (प्रसादम्) प्रसन्नतेला म्ह. अध्यात्मिक प्रसन्नतेला। ज्यामुळे कधी क्रोध उत्पन्न होत नाही। ज्यामुळे चिंता आदि विषाद उत्पन्न होत नाही अशा प्रकारच्या मानसिक अध्यात्मिक प्रसन्नतेला (अधिगच्छति) प्राप्त होतो. ।।६४।।

प्रसादे सर्वदुःखानाम्।
हानिः अस्य उपजायते ।
प्रसन्नचेतसः हि अशु।
बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ।।

प्रसादे। अस्य। सर्वदुःखानाम्। हानिः। उपजायते।प्रसन्नचेतसः। बुद्धिः। अशु हि। पर्यवतिष्ठते.

(प्रसादे) चैतन्यविद्यावंतालाही नसलेल्या अशा त्या स्वस्थतेमुळे। (अस्य) ह्या अनुसरलेल्या बोधवंताच्या। (सर्वदुःखानाम्) सर्व प्रकारच्या त्रिगुणात्मक दुःखांचा अर्थात पदार्थ न मिळाल्यामुळे होणारे। मानसन्मान। सहानुभूति। बेह। प्रेम न मिळाल्यामुळे होणारे दुःख यांचा। (हातिः) अभाव। (उपजायते) होऊन जातो। (प्रसन्नचेतसः) अशा प्रसन्नचित्त पुरुषाची। (बुद्धिः) साधनदात्याबद्दलची उत्तम प्रतिती। विशेष प्रतिती। (अशु हि) लवकरच। (पर्यवतिष्ठते) स्थिर होते। दृढ होते.(अस्य) अशा बोधवंत पुरुषाला (प्रसादे) अशा प्रसादामुळे (सर्वदुःखानाम्) सर्वप्रकारच्या अपेक्षाभंगांच्या दुःखाची (हानिः उपजायते) हानी होते. आणि (हि) त्यामुळे (प्रसन्नचेतसः) प्रसन्नचित्त असलेल्याची (बुद्धिः) बुद्धी ती (आशु) लवकरच (पर्यवतिष्ठते) स्थिर होते. ।।६५।।

न अस्ति बुद्धिः अयुक्तस्य।
न च अयुक्तस्य भावना ।
न च अभावयतः शान्तिः
अशान्तस्य कुतः सुखम् ।।

अयुक्तस्य। बुद्धिः। न अस्ति। च। अयुक्तस्य। भावना।अस्ति। अभावयतः। शान्तिः। च। न अस्ति। अशान्तस्य। सुखम् कुतः.

न (अयुक्तस्य) बोध असूनही जो साधन आचरत नाही अथवा त्याग करूनही जो संयम करीत नाही अशा पुरुषाच्या अंतःकरणात। (बुद्धिः) साधनदात्याबद्दल विशेष प्रतिती। दृढ प्रतिती। (न अक्ति) नसते. (च) तसेच। (अयुक्तक्य) अशा असंयमी व पातळ प्रतितीच्या बोधवंताच्या अंतःकरणात। (भावना) ऐकिली श्रीमूर्ती आठविजे ते भावना बोलिजे। ह्या वचनीचे श्रुतस्मरण। (न अस्ति) नसते। (अभावयतः) ज्याच्या अंतःकरणी असे स्मरणच नाही त्या पुरुषाला। (शान्तिः) मागील श्लोकात सांगितलेली स्वस्थता। (च) देखील। (न अक्ति) नसते। (अशान्तस्य) अशा शांतीरहित स्वस्थतारहित पुरुषाला। (सुखम् कुतः) सुख तरी कुठून असणार अर्थात असा बोधवंत दृष्टपरही दुःखीच असतो.(अयुक्तक्य) असंयमी। इंद्रियांच्या वाही वर्तणारा वहात वाटोळा। मनाला मनोरथमाळातून काढून कधी चिंतनामध्ये न योजणारा अशा अयुक्त पुरुषाला (बुद्धिः न अस्ति) प्रतिती नसते। निष्ठा नसते। प्रत्यय नसतो. (च) आणि तसेच (अयुक्तस्य) अशा अयुक्त पुरुषाला (भावना न अस्ति) भावना नसते. असा पुरुष असन्निधानिस्थत जर असला तर 'ऐकिली श्रीमूर्ती आठविजे ते भावना' ती भावना तो आठवायला असमर्थ असतो. तो त्याचे स्मरण करूच शकत नाही. (च) त्याचप्रमाणे (अभावयतः) ज्याचाकडून भावना होववत नाही अशा पुरुषाचा ठिकाणी (शान्तिः न अक्ति) शांती असूच शकत नाही. अर्थात त्याची स्वस्थता ती संभवतच नाही. आणि असा जो (अशान्तत्र्य) अशांत आहे। अस्वस्थ आहे त्याला (सुखम् कुतः) कुठलं सुख बरं ? ।।६६।।

इन्द्रियाणाम् हि चरताम्।
यत् मनः अनु विधीयते ।
तत् अस्य हरति प्रज्ञाम्।
वायुः नावम् इव अम्भसि ।।

हि। इन्द्रियाणाम् चरताम्। यत्। अनु। मनः। विधीयते।तत्। अस्य। प्रज्ञाम्। अम्भसि। नावम्। वायुः इव। हरति.

मागील श्लोकात नास्ति बुद्धिश्युक्तस्य म्हटले।तर अशा अशांताला सुख का नसते याचे कारण भगवंत सांगत आहेत.
(हि) कारण की। (इन्द्रियाणाम् चरताम्) विषयांचा उपभोग घेणाऱ्या पाचही इंद्रियापैकी। (यत्) ज्या इंद्रिया। (अनु) बरोबर। (मनः) मन। (विधीयते) वावरते। (तत्) ते एकटेच इंद्रिय। (अन्य) ह्या असंयमी बोधवंताची। (प्रज्ञाम्) बोधप्रतिती। (अम्भन्ति) पाण्यातल्या। (नावम्) नौकेला। (वायुः इव) वारा ज्याप्रमाणे भलतीकडे नेतो त्याप्रमाणे। (हरति) हरण करून घेतो मग पाचही ज्ञानेंद्रियाबरोबर ज्याचे मन भरकटते त्याचा बोध लवकरच जाईल यात शंका नाही का सर्वज्ञे म्हणितले 'अनिष्टसेवेतव विकल्पु संचरे'(हि) कारण की। (यत् मनः) ज्याचे मन (इन्द्रियाणाम् चरताम्) भटकणाऱ्या इंद्रियांच्या (अनुविधीयते) मागे मागे भटकते। इंद्रियाच्या वाही वर्तते (अस्य प्रज्ञाम् तत्) अशा पुरुषाचे असं भटकणारं मन ते त्या पुरुषाची प्रक्षा। बुद्धी। निष्ठा (हरति) हरून घेते. याला भगवंत न्याय देत आहेत. (अम्भन्ति) समुद्रातली। पाण्यातली (नावम्) नाव तिला (वायुः इव) जसा वायु भलतीकडेच घेऊन जातो तद्वत इंद्रियाचा वाही वर्तणारं मन ते याची बुद्धी। प्रतिती। निष्ठा ती हरून घेते। हिसकावून घेते. ।।६७।।

तस्मात् अस्य महाबाहो। निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः। तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।

तस्मात्। महाबाहो। यस्य। इंद्रियाणि। इन्द्रियार्थेभ्यः। सर्वशः। निगृहितानि। तस्य। प्रज्ञा। प्रतिष्ठिता.

(तस्मात्) यासाठी थोडक्यात सांगतो की। (महाबाहो) हे महाबाहो अर्जुना। (यस्य) ज्या संयमी पुरुषाची। (इन्द्रियाणि) इंद्रिये। (इन्द्रियार्थेभ्यः) सर्व विषयांपासून। (सर्वशः) सर्व प्रकारे सर्व अर्थाने। (निगृहितानि) आवरलेली असतात। (तस्य) त्याची। (प्रज्ञा) बोधप्रतिती ज्ञान। (प्रतिष्ठिता) स्थिर असते। जरठ असते.(महाबाहो) हे महाबाहो अर्जुना। (तस्मात्) या कारणास्तव (यस्य) त्याची (इंद्रियाणि) इंद्रिये (इन्द्रियार्थेभ्यः) इंद्रियार्थापासून (सर्वशः) सर्व तन्हेने (निगृहितानि) संयमित झालेली आहे। संयमित केली गेलेली आहे (तस्य प्रज्ञा)त्याची प्रज्ञा (प्रतिष्ठिता) स्थिर झालेली आहे असं समज. त्याची निष्ठा जरठ झालेली आहे असं समज। त्याला विकल्प प्रमादाचा धाक राहिला नाही असं समज. ।।६८।।

या निशा सर्वभूतानाम्।
तस्याम् जागर्ति संयमी ।
यस्याम् जाग्रति भूतानि।
सा निशा पश्यतः मुनेः ।।

सर्वभूतानाम्। या निशा। तस्याम्। संयमी। जागर्ति।यस्याम्। भूतानि। जाग्रति। पश्यतः। मुनेः। सा निशा.

या पुढे भगवंत अशा संयमी पुरुषाचं रुपकाने वर्णन करीत आहेत.
(व्सर्वभूतानाम्) चैतन्यफळियापासून रिक्त मनुष्यापर्यंत सर्व प्राणी। (या निशा) अज्ञानरूप अंधकारात मोहरूप निद्रेत अन्यथाज्ञानरूप स्वप्नात हरवलेले आहेत। स्वपर विसरलेले आहेत. हीच सर्व प्राणीमात्रांची रात्र होय। (तस्याम्) अशा या रात्रीतदेखील। (संयमी) अनुसरलेला संयमशील बोधवंत। (जागर्ति) यथार्थज्ञानरूप प्रकाशात बोधप्रतितीच्या जाणीवेमुळे स्वपर जाणतो। आपले हित जाणतो हीच त्या बोधवंताची जागृती होय। (अस्याम्) ज्या मोहरूप रात्रीत। (भूतानि) रिक्त मनुष्यापासून तर सकळ फळिये। (जाग्रति) त्रिगुणात्मक सुखाचा उपभोग घेणे। त्रिगुणात्मक ज्ञानाप्रमाणे वागणे यालाच आम्ही जागृत आहोत असे समजतात परंतु। (पश्यतः) यथार्थ ज्ञान असलेल्या प्रतितीच्या बोधवंत। (मुनेः) अनुसरलेल्याच्या दृष्टीने। (सा निशा) ती। (अज्ञानांची जागृती) रात्रच होय.(सर्वभूतानाम् या निशा) अज्ञान हीच सर्व भुतांची रात्र आहे (तस्याम्) अशाअज्ञानरूप अंधकार असलेल्या रात्रीत (संवमी) संयमी पुरूष (जानर्ति) संयमामुळे सहसा जागृत असतो. (यस्याम् भूतानि जाग्रति) भूतमात्रांना। प्राणीमात्रांना। मनुष्यमात्रांना आम्ही जागृत आहोत असं वाटते परंतु ती जागृती (जुनेः) ज्ञानियाच्या दृष्टीकोनातून (सा निशा) ती निशाच आहे. कारण त्या भूतमात्रांनी अज्ञान अंधकारालाच जागृती समजून घेतलेली आहे. अर्थात। सर्व भूत मात्र ज्या अज्ञान अंधकाररूप रात्रीमध्ये निजलेले आहेत म्हणजे अज्ञान हीच निज ज्यांना आलेली आहे अशा अज्ञानरूप अंधकारात जो संयमी पुरुष आहे तो जागृत असतो. ते अज्ञान जे आहेत त्यांना निज आली। झोप आली म्हणजे काय ? अज्ञानमयच अंधकारामुळे ते दोषाने ग्रासलेले आहेत असं त्यांना कधी वाटतच नाही. मला चतुर्विधी भ्रमण आहे ते त्यांना कधी वाटत नाही. कारण 'अज्ञानाचेनि प्रसादे हा जनु सुखिया होऊनि असे' म्हणून. आणि ज्याला जागृती आहे म्हणजे गुणा-दोषाची झोंबी अंतःकरणामध्ये त्याला लक्षात येते। दोषापुढे मी हरतो आहे की दोषाला मी हरवतो आहे ही त्याला जाणीव असते. जे अन्य साधक आहेत। जे स्वतःला साधक समजतात। अन्य कर्मरहाटीचे देवता भक्त। बहिर्यागिये अंतर्यागिये ते असं समजतात की आम्ही जागृत आहोत। आम्ही ज्ञानी आहोत असं ते समजतात त्या जागृतीला एथिचा ज्ञानिया। जो मौनशील मुनि आहे। तो त्या जागृतीला निद्रा समजतो. त्याचा लेखी ती निद्राच आहे। झोपच आहे. ।।६९।।

आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठम्।
समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत् कामाः यम् प्रविशन्ति सर्वे।
स शान्तिम् आप्नोति न कामकामी ।।

यद्वत्। आपूर्यमाणम्। अचलम् प्रतिष्ठम्। समुद्रम्। आयः। प्रविशन्ति। तद्वत्। यम्। सर्वे। कामाः। प्रविशन्ति। सः। शान्तिम्। आप्नोति। न कामकामी। कामः कामी न.

(यहत्) ज्याप्रमाणे। (आपूर्वमाणम्) सर्व बाजुंनी उदकाने परिपूर्ण भरलेल्या। (अचलम् प्रतिष्ठन्) आपले स्थान अचलपणे कधीही न सोडणाऱ्या। (समुद्रम्) समुद्रात। (आयः) सर्व नद्यांचे पाणी। (प्रविशन्ति) प्रवेश करते (तथापि तो समुद्र आपली मर्यादा सोडीत नाही। वाढत नाही अथवा ओहटतही नाही.)। (तइत्) त्याप्रमाणे। (यम्) ज्या संयमशील अनुसरल्याचे ठाई। (सर्वे) सर्व जडचेतन पदार्थाचे। (कामाः) रसरूप अभिमुख उल्लेख। (प्रविशन्ति) स्थान। काळ। पदार्थ। पुरुष। क्रिया यांचेनि संयोगे अंतःकरणी प्रवेशतात (उत्पन्न होतात तथापि तो पुरुष समुद्रन्याये मर्यादा सोडीत नाही म्हणजे दर्शन। स्पर्शत। संभाषण। सेवना घडू देत नाही)। (तः) असा पुरुष। (शान्तिम्) बोधाच्या उत्कृष्ट स्वस्थतेला। (आझोति) पावतो. (न कामकामी) मागे सांगितलेल्या पंचविध संयोगांनी उत्पन्न होणाऱ्या उल्लेखामुळे वाहून जाऊन। (कामः कासी न) ते उल्लेख पूर्ण करून घेणारा अर्थात पदार्थ सेवणारा पुरुष स्वस्थतेला पावत नाही। तो नेहमी अशांत असतो.(आपूर्यमाणम्) सगळी कडून पाण्याने भरलेला (अचलम्) कधीही न ढळणारा। चळणारा (प्रतिष्ठम्) सदैव स्थिर असलेल्या (समुद्रम्) अशा समुद्रात (वहत्) ज्याप्रमाणे (आपः) समुद्राच्या धाराच्या धारा येऊन। अनेक नद्यांचे पाणी (प्रविशिन्त) त्यात प्रविष्ट होते तरी पण तो समुद्र आपली मर्यादा उल्लंघत नाही. (तइत्) त्याप्रमाणे (यम्) ज्या पुरुषाचा ठिकाणी (सर्वे) सर्व (कामः प्रविशिन्त) कामना त्याचा अंतःकरणामध्ये प्रविष्ट होतात परंतु त्यामुळे त्याच्या कामना त्या कार्यरूप होत नाहीत. अर्थात रस्सरूप। अभिमुख उल्लेख त्याला उत्पन्न होत नाही किंवा सेवनाही त्याला घडत नाही. जसा तो समुद्र आपली मर्यादा उल्लंघत नाही तसं याच्याकडून कार्यवेडेपण होत नाही. त्याच्या अंतःकरणामध्ये सर्व कामना सामावून जातात. त्यांना तो कार्यरूप होऊ देत नाही. (स) असा जो पुरूष आहे तो (शान्तिम् आप्नोति) स्थिर शांतीला प्राप्त होतो. आणि जो (न कामकामी) अंतःकरणामध्ये प्रवेशलेले काम ते पूर्ण करून घेतो असा काम कामी पुरूष तो शांती प्राप्त करून घेऊ शकत नाही. ।।७०।।

विहाय कामान् यः सर्वान्।
पुमान् चरति निःस्पृहः ।
निर्ममः निरहङ्कारः।
सः शान्तिम् अधिगच्छति ।।

यः। पुमान्। सर्वान्। कामान्। विहाय। निर्ममः। निरहंकारः। निस्पृहः। चरति। सः।शान्तिम्। अधिगच्छति.
(यः) जो। (पुमान्) बोधवंत पुरुष। (सर्वान्) सर्व प्रकारच्या। (कासात्) कामांच्या इच्छांचा। (विहाय) त्याग करून। (निर्ममः) ममतारहित आसक्तीरहित। (निरहेकारः) अहंकाररहित। (निस्पृहः) वासनारहित बबून। (चरति) वर्ततो। (स्तः) तोच पुरुष। (शान्तिम्) क्रोधरहित। द्वेषरहित। मत्सररहित। तमरहित अवस्थेप्रत। (अधिगच्छति) जातोच.(यः कामान् सर्वान् विहाव) सर्व कामनांना टाकून देतो असा (निस्यूहः) इच्छारहीत झालेला। (निर्मगः) 'तारहीत झालेला। (निरहंकारः) मी एवढे मोठं साधन आचरतो अशा अहंकाराने रहीत झालेला (पुनाम्) असा पुरूष (चरति) आचरतो (सः) तो (शान्तिम्) संपूर्ण शांतीला (अधिगच्छति) प्राप्न होतो. निश्चळ शांतीला प्राप्त होतो. ।।७१।।

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ।
न एनाम् प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वा अस्याम् अन्तकाले अपि।
ब्रह्मनिर्वाणम् ऋच्छति ।।

पार्थ। एषा। ब्राह्मी स्थितिः। एनम्। प्राप्य। न विमुह्यति।अन्तकाले। अपि। अस्याम्। स्थित्वा। ब्रह्मनिर्वाणम्। ऋच्छति.

आणि अशी शांती अशा साधनामुळे ज्याला प्राप्न झालेली आहे त्या स्थितीलाकाय म्हणावं ते भगवंत सांगत आहेत.(पार्थ) हे अर्जुना। (पृथा) (मागे वर्णन केलेली जरठ ज्ञानियाची जी स्वस्थतारूप शांतीरूप अवस्था) हिला। (ब्रह्मी स्थितिः) ब्रह्मी स्थिती म्हणावे कारण ब्रह्म जसे निर्विकार। शांत। अनासक्त इत्यादि लक्षणांनी परिपूर्ण आहे त्याप्रमाणेच हा जरठ ज्ञानियादेखील भावार्थाने निर्विकार। शांत। अनासक्त इत्यादि लक्षणांचा आहे. (एनम्) ह्या अवस्थेला। (प्राप्य) ज्ञानिया पावला असता। (व विमुह्यति) मोहित होत नाही। अज्ञान अन्यथाज्ञान त्याला बाधत नाही. (अन्तकाले) (ज्या अंतकाळी मृत्युसमयी सर्व प्राणीमात्र ममताजन्य अंतिकदुःख अनुभवतात अशा) अंतकाळी मरणसमयी। (अपि) देखील। (अस्याम्) ह्याच ब्रह्मी स्थितीत। (स्थित्वा) स्थिर राहून। (ब्रह्मनिर्वाणम्) (हे नश्वर देह सोडून) सगुण ब्रह्म जो उभयदृश्या त्याच्या सन्निधानात अर्थात पुनः संबंधाग्रत। (ऋच्छति) जातो.(यार्थ) हे पार्थ (एषा) आता जी स्थिती तुला मागील दोन श्लोकांत सांगितली ती स्थिती (ब्राह्मी स्थितिः) ब्राह्मी स्थिती होय. ब्रह्म सबंधिनी ते ब्राह्मी. ब्रह्मासारखी ती ब्राह्मी. ब्रह्माला जसा विकार नाही। जसा वेच नाही तद्भुत स्थिती म्हणून ब्राह्मी स्थिती म्हणावं. (एनम् प्राप्य न विगुह्यति) अशी अवस्था प्राप्त झाल्यानंतर त्याला अन्यथाज्ञान। मोह हे कधीच उत्पन्न होत नाही. (अन्तकाले अपि) मृत्यूसमयीदेखील (अञ्याम् स्थित्वा) अशा स्थितीमध्ये तो स्थिर असतो आणि (ब्रह्मनिर्वाणम् ऋच्छति) ब्रह्म भोगतेला प्राप्त होतो. ।।७२।।

ज्यायसि चेत् कर्मणः ते।
मता बुद्धिः जनार्दन ।
तत् किम् कर्मणि घोरे माम्।
नियोजयसि केशव ।।

जनार्दन। चेत्। ते। कर्मणः। बुद्धिः। ज्यायसि। मता। तत्। केशव। घोरे कर्मणि। माम्। किम्। नियोजयसि.

(जनार्दन) हे जनार्दना। (चेत्) जर। (ते) आपल्याला। (कर्मणः) सकाम कर्मापेक्षा। वैदिक कमपेिक्षा। (बुद्धिः) ज्ञान। बोधप्रतिती। (ज्यावन्ति) श्रेष्ठ आहे। (असे)। (मता) वाटते। (तत्) तर मग। (केशव) हे केशवा। (घोरे कर्मणि) त्या भयंकर अशा। हिंसारूप अशा युद्धकर्मात। (माम्) मला। (किम्) का बरं। (नियोजयसि) नियुक्त करीत आहात। प्रेरणा करीत आहात.मागे भगवंतांनी अर्जुनाला 'दूरेण ह्यवरम् कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः' या श्लोकामध्ये कर्मापेक्षा बुद्धी ही श्रेष्ठ आहे हे सांगितलं होतं. तर तिथे सर्वांनी बुद्धी शब्दाचा अर्थ निष्काम कर्मयोग असा केलेला आहे. परंतु बहुधा अर्जुनदेवाला तो बुद्धी शब्दाचा अर्थ असा उमटला नसावा. तिथे त्यांना व्यवसायत्मिका बुद्धी। अवतारावर अनन्य भक्तीरूप निष्ठा असा इतकाच बुद्धी शब्दाचा अर्थ उमटला असावा. आणि म्हणून ते इथे प्रश्न्न करीत आहेत. (जनार्दन) हे जनार्दना श्रीकृष्णभगवंता। जन म्ह. दुष्टजन तयाचा अर्जन म्ह. मर्दन करणाऱ्या भगवंता किंवा जन म्ह. सुष्ट जनांकडून अर्जन म्ह. पुजिला गेलेला। वंदिला गेलेला। भजला गेलेला अशा भगवंता ! (ते) आपणास (चेत्) जर (कर्मणः) कर्मापेक्षा (बुद्धिः ज्यायसि) बुद्धी श्रेष्ठ (मता) वाटते तर (केशव) हे केशव (तत् घोरे कर्मणि) त्या घोर कर्मांमध्ये (माम्) मला (किम्) का बरं (नियोजयसि) नियुक्त करता ? ते घोर कर्म आपण मला का बरं करायला लावता ? 'त्रैगुण्यविषया वेदा नित्रैगुण्यो भवार्जुन' असही म्हणतात आणि पुन्हा वेदीकच कर्म करायला लावतात ! जर आपणास बुद्धी। निष्ठा। ज्ञान हे जर श्रेष्ठ वाटते तर मग हे कशा करता करायला लावतात ? ।।।।।

व्यामिश्रेण इव वाक्येन।
बुद्धिम् मोहयसि इव मे ।
तत् एकम् वद निश्चित्य।
येन श्रेयः अहम् आप्नुयाम् ।।

येन। अहम्। श्रेयः। आप्नुयाम्। तत्। एकम्। निश्चित्य। वद.व्यामिश्रेण इव। वाक्येज। मे। बुद्धिम्। मोहयसि इव।

(व्यामिश्रेण इव) जणु काही दुटप्पी वाटणाऱ्या। मिश्रित वाटणाऱ्या। (वाक्येन) वाक्यांनी। बोलण्याने। (मे) माझ्या। (बुद्धिम्) बुद्धीला। समजूतीला। (मोहयसि इव) बुचकळ्यात टाकीत आहात असे वाटते। (येन) जेणेकरून। (अहम्) मी। (श्रेयः) कल्याण इष्ट भले। (आप्नुयाम्) पावेन। (तत्) ते। (एकम्) एकच। (निश्चित्य) नेमकं ठरवून। (वद) मला सांगा.
भावार्थ : दुसऱ्या अध्यायात भगवंतांनी जत्रैगुण्यविषाया वेदाः ङ्ग या श्लोकात वैदिक कर्माची व्यावृत्ती केली. ज्ञानियाने ती कर्मे करण्याचे काही प्रयोजन नाही असेही सांगितले. दरेण ह्यवरं कर्म या श्लोकात सकाम कर्मांची हीनता कनिष्टता सांगितली। निष्काम कर्म करणारा हो असेही सांगितले. पण हे सर्व सांगण्या आधी स्वर्गाचे इहलोकीच्या राज्यांचे प्रलोभन दाखवून युद्ध करण्यासही सांगितले म्हणून श्री अर्जुनदेव बुचकळ्यात पडले की। मी नेमके काय करावे असे भगवंतांना अभिप्रेत आहे. आणि म्हणून त्यांनी प्रश्न केला की। युद्ध हे वैदिक कर्म आहे। सकाम कर्म आहे. विषयभोग देणाऱ्या स्वर्गसुख देणाऱ्या सकाम कर्मापेक्षा जेणेकरून बुद्धी म्हणजे बोधप्रतिती दृढ होते। जरठ होते ती विषयत्यागरूप कर्मे हीच केव्हाही श्रेयस्कर आहेत. भगवंता आपणास असेच संमत आहे असे मला वाटते. मग आपण ङ्गततो युद्धाय युज्यस्वङ्ग असे म्हणून मला पुन्हा युद्धात का बरं नियुक्त करत आहात. असा प्रश्न करून युद्ध करणे आणि न करणे या दोघात माझ्यासाठी श्रेयस्कर काय आहे ते सांगा अशी विनंती अर्जुनाची. ।।२।।

लोके अस्मिन् द्विविधा निष्ठा।
पुरा प्रोक्ता मया अनघ ।
ज्ञानयोगेन सांख्यानाम्।
कर्मयोगेन योगिनाम् ।।

अनघ। अस्मिन्। लोके। मया। द्विविधा। निष्ठा। पुरा। प्रोक्ता।ज्ञानयोगेन। सांख्यानाम्। कर्मयोगेन। योगिनाम्।

श्रीभगवानुवाच। (अनघ) हे निष्याप अर्जुना। (अस्मिन्) ह्या। (लोके) कर्मभूमीत मनुष्यलोकात। (गया) मज उभयदृश्याकडून। (द्विविधा) दोन प्रकारच्या। (निष्ठा) परमेश्वरप्राप्तीसाठी निश्चयात्मक असे मार्ग। संप्रदाय। (पुरा) पुरातन काळापासून मूळ सृष्टीपासून। (प्रोक्ता) निरूपिले गेले। सांगितले गेले। (त्यातला एक म्हणजे)। (ज्ञानयोगेन) ज्ञानयोगाद्वारा परमेश्वरप्राप्ती करून देणारा मार्ग। (सांख्यानाम्) जे सांख्याधिकारी आहेत। संन्यासाधिकारी आहेत। अविहित कर्माचा त्याग करणे हेच ज्यांचे प्रधान कर्तव्य आहे त्यांना सांगितला. (दुसरा मार्ग तो)। (कर्मयोगेन) कर्मयोगाद्वारा परमेश्वरप्राप्ती करून देणारा मार्ग। (योनिनाम्) कर्मयोग्यांना। जे निष्काम कर्मयोगाधिकारी आहेत त्यांना। विहित कर्मांचे निष्कामपणे अनासक्तपणे आचरण करणे हेच ज्यांचे प्रधान कर्तव्य आहे अशा अधिकारी बोधवंतासाठी सांगितला.
भावार्थ : हे अर्जुना तू बुचकळ्यात पडू नकोस. तू कर्मयोगाधिकारीच आहेस. (हे दोन्हीही मार्ग ज्ञानोत्तर स्वदेशादिकांचा त्याग केलेल्या अनुसरलेल्या पुरुषासाठीच भगवंतांनी सांगितले आहेत. काही लोक कर्मयोगेन योगिनाम् या खांडणीचा अर्थ करतांना गृहस्थाश्रमी वासनिकाचा अर्थ घेतात ते बरोबर नाही.(अनघ) अन् म्ह. नाही अघ म्ह. पायवृत्ती ज्याची. अर्थात हे निष्पाप अर्जुना ! हा वेदांत्यांचा अर्थ झाला. आपल्या मते अनघ म्ह. ज्याला पायाची निष्पत्तीच नाही अशा अर्जुना ! कारण अर्जुन हे लीळादानाचे होते. त्यामुळे त्यांना पापाची निष्पत्ती नव्हती. त्यांच्या पुण्याच्या राशी वाढतील परंतु पाप अजीबात लागत नव्हतं. अशा लीळादानाचे अर्जुनदेव होते म्हणून अनघ. (अस्मिन् लोके) ह्या मत्र्य लोकांत। ह्या कर्मभूमीत (पुरा) पूर्वी (गया) मजकडून (द्विविधा निष्वा प्रोक्त्ता) दोन प्रकारचे मार्ग सांगितले गेले. इथे पुराचा अर्थ मागील अध्यायी असा एक अर्थ. (ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम्) जे सन्याशाचे अधिकारी आहेत त्यांना ज्ञानयोग हा मार्ग सांगितला. आणि (कर्मयोगेन योगिनाम्) जे कर्माचे अधिकारी आहेत। कर्मयोगाचे अधिकारी आहेत त्या योगियांना मी कर्मयोग हा मार्ग सांगितला. असा अर्थ काही टीकाकार करतात. परंतु पुराचा अर्थ पूर्वी। कृतयुग आरंभी असाही होतो. (ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम्) सन्यासमार्ग हा ज्ञानाधिकारी पुरुषांना आणि (कर्मयोगेन योगिताम्) निष्काम कर्मयोग हा मार्ग कर्माधिकारी पुरुषांना सांगितला. इथे दैवरहाटीचे ज्ञात असा अर्थ करतात। की जे निमीत्तविधीचे अधिकार्ये आहेत अर्थात सुश्रूषा करणारे। सेवादास्य करणारे त्यांना निष्काम कर्मयोग हा मार्ग विहिला. आणि जे नित्यकाचे अधिकार्ये आहेत। अटन विजनादि विधीच आचरू शकतात त्यांना साङ्ख्ययोग हा मार्ग विहिला. काही जण दुसऱ्या खांडणीचा अर्थ असा अन्वय लावतात (ज्ञानयोगेन साङ्ख्याताम् कर्मयोगेन) साङ्ख्यांना ज्ञानयोभपूर्वक कर्मयोग असा मार्ग सांगितला. आणि (साङ्ङ्ख्याताम् कर्सयोनेज योगिनाम्) योग्यांना कर्मयोगपूर्वक ज्ञानयोग असा मार्ग सांगितला. यातून असा अर्थ निघतो. जरी नित्यविधी आचरणारा असला तरी त्याला काहीच करावं लागत नाही असं नाही. भिक्षा स्वभाव पालनाकरिता करावीच लागते। त्याला ग्रामशोधनी करावीच लागते। अटन करावंच लागते. म्हणजे प्रामुख्याने ज्ञानयोग हे त्याचे साधन असलं तरी अनुषंगाने कर्मयोग त्याला आचरावाच लागतो. तसंच जे कर्मयोगी आहेत अर्थात निमीत्तविधीचे अधिकार्ये आहेत त्यांना बाहुल्याभिप्राये निमीत्तविधी प्राप्त जरी असला तरी त्यांच्यासाठी ज्ञान हे साधन आहेच. म्हणून असा अन्वय लावणारे काही ज्ञात आहेत. मग इथे अर्जुनदेवाला देवाचा सांगायचा हेतू असा पूर्वी। पूर्वकाळी कृतयुगारंभी। सृष्ट्यारंभापासूनच। ग्रावाहिकीपासूनच मी जीवजणांच्या उद्दश्वाने दोन प्रकारचे मार्ग। ज्या अधिकाराचा जो आहे त्याने तो आचरावा या उद्दश्वाने। ज्ञानयोग नावाचा आणि कर्मयोग नावाचा मार्ग सांगितले. पैकी जे साङ्ख्य आहेत म्ह. ज्ञानयोगाधिकारी आहेत ते ज्ञानयोग आचरतात आणि जे कर्मयोगाधिकारी आहेत। जे योगिये आहेत ते कर्मयोग आचरतात. पैकी तू कर्मयोगाचा अधिकारी आहेस म्हणून तुला मी निष्काम कर्म कर असं मी सांगितलं. परंतु तू बुद्धी शब्दाचा अर्थ काही वेगळाच करून घेतलास. असा भगवंतांचा इथे म्हणायचा उद्देश आहे. ।।३।।

न कर्मणाम् अनारम्भात्।
नैष्कग्र्यम् पुरुषः अद्भुत ।
न च संन्यसनात् एव।
सिद्धिम् समधिगच्छति ।।

पुरुषः। कर्मणाम्। अनारम्भात्। नैष्कग्र्यम्। न। अद्भुते।च। संन्यसनात्। सिद्धिम्। न एव समधिगच्छति.

(पुरुषः) बोधवंत. ज्याला पुरुषोत्तमाची ओळख झालेली आहे तो। (कर्मणाम्) विहित कर्मांचे। (अनारभात्) आचरण केल्याशिवाय। (तैष्कयम्) नैष्कत्र्य भावामुळे कुठलेही पुण्यरूप अथवा पापरूप सकाम कर्म आचरण्याचा प्रथम उल्लेखदेखील नष्ट झाला ह्या अवस्थेला नैष्कस्य अवस्था म्हणावे. अशा अवस्थेमुळे प्राप्त होणाऱ्या उत्कृष्ट स्वस्थतेला। (न अनुते) अनुभवत नाही। (च) त्याचप्रमाणे। (संन्यसनात्) अविहित कर्माचा। निषिद्ध कर्माचा त्याग केल्याशिवाय। (सिदिङ्ग्) पुनः संबंधाचा अधिकार। अपरोक्षाचा अधिकार। (ज एव समधिगच्छति)प्राप्त होऊच शकत नाही.
भावार्थ : हे अर्जुना मी विहिलेले कर्म तू कर आणि जे निषेधिले ते टाक.(पुरुषः) आचरता बोधवंत पुरुष तो (कर्मणाम् अनारम्भात् नैष्कर्म्यम् न अश्रुते) या वाक्याचा अर्थ वेदांती असा करतात की। नुसत्या कर्माच्या न करण्याने नैष्कग्र्यम् सिद्धीला प्राप्त होत नाही. तेव्कर्माम् सिद्धी म्ह. कर्म केले असताही त्याचे पाप पुण्य लागत नाही अशी अवस्था। कर्माचे प्रथम उल्लेख देखील थांबले।आगंतुक उल्लेख देखील थांबले अशी अवस्था त्याला म्हणावं नैष्कर्म्य सिद्धी. आपला अर्थ असा आहे कर्माचा आरंभ केल्यावांचून। कर्म केल्यावांचून नैष्कग्र्य अवस्थेला प्राप्त होत नाही. त्याला कर्म करावेच लागतात आणि म्हणूनच तो नैष्कग्र्य अवस्थेला प्राप्त होतो. अनुसरल्याबरोबर तो लगेच नैष्कग्र्य अवस्थेला प्राप्त होईल का? नाही. त्याला अधिकरणाच्या सेजिया सहावा लागेल। तिथे काही सेवादास्य करावं लागेल। मार्गाचं सेवादास्य करावं लागेल आणि तेव्हा जाऊन तो नैष्कग्र्यतेला प्राप्त होईल. अर्थात नैष्कग्र्यतेला प्राप्त होण्यासाठीसुद्धा कर्म करणे आवश्यकच असते. आणि (व च सन्न्यसनादेव सिद्धिम् समधिगच्छति) अज्ञानपूर्वक कर्म टाकून दिले की तेवढ्यानेच सिद्धी म्ह. नैष्कम्य सिद्धी। ईश्वर साक्षात्काररूप सिद्धी प्राप्त होते असं नाही. अर्थात कर्माचा त्याग हा ज्ञानपूर्वक करावा लागतो. आणि ज्ञानपूर्वककर्माचा करण्याचा आधी काही काळ कर्म आचरावीच लागतात. ।।४।।

न हि कश्चित् क्षणम् अपि।
जातु तिष्ठति अकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म।
सर्वः प्रकृतिजैः गुणैः ।।

कश्चित्। जातु। क्षणम् अपि। हि। अकर्मकृत्। न तिष्ठति।हि। सर्वम्। कर्म। प्रकृतिजैः। गुणैः। अवशः। कार्यते.

हे अर्जुना कर्म न करण्याविषयीचा तुझा आग्रहच असेल तर हे लक्षात ठेव
(कश्चित्) कोणी। (जातु) केव्हाही। (क्षणम् अपि) क्षणभरदेखील। (डि) निश्चयाने जाण की। (अकर्मकृत) कर्म केल्याशिवाय। (न तिष्ठति) राह शकत नाही। (हि) कारण की। (मला अनुसरलेले वगळून जे काही जीव आहेत। त्यांजकडून)। (सर्वम्) सर्व प्रकारचे शारीर। वाचिक। मानसिक। (कर्म) कर्मरहाटीतले कर्म। (प्रकृतिजेः) संलग्न। देहाभिमानिनी। क्रियाभिमानिनी। युभाभिमानिनी यांच्या चेष्टकत्वाने अथवा। (गुणेः) रज। तम। सत्व या तीन गुणांच्या संयोगामुळे। (अवशः) जणू काही जबरदस्तीने। (कार्यते) घडतात। केले जातात. ।।५।।

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य।
य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा।
मिथ्याचारः स उच्यते ।।

यः। विमूढात्मा। कर्मेन्द्रियाणि। संयम्य। इन्द्रियार्थान्। मनसा। स्मरन् आस्ते। सः।मिथ्याचारः। उच्यते.

हे अर्जुना जगात तुला कर्मत्याग केलेले वेषधारी संन्यासी दिसतील त्यांनापाहून तू फसू नकोस। त्यांचा आदर्श मानू नकोस कारण म्हणजे कर्म केल्याशिवाय जीव क्षणभरही राहू शकत नाही. आणि असा नियम असतांना एखादा कुणी म्हणेल की मी कर्माशिवाय रहातो तर ते त्याचे म्हणणे ते वृथाच आहे. कसं ? म्हणून भगवंत पुढे सांगत आहेत.
(यः) जो पुरुष। (विमूढात्मा) मान्यता गौरवादि विषयाच्या। कीर्तीच्या। जडचेतन विषयाच्या। द्रव्याच्या अभिलाषामुंळे विमूढ होऊन वैराग्य करतो। असा पुरुष। : ।।: दुसरा अर्थ यः विमूढात्मा म्ह. जो अन्यथाज्ञानाने। मोहाने व्यथीत असा विमूढ आत्र्मों (कर्मेन्द्रियाणि) कर्मेंद्रियांना अट्टाहासाने। (संयम्य) सावरून घेऊन। (इजियार्थान्) इंद्रियार्थांना। जडचेतन विषयांना। मान्यता गौरखादिकांना। (मनता) अंत:करणाने। (स्मरन् आस्ते) चिंतित असतो। इच्छित असतो। (तः) तो पुरुष। (मिथ्याचारः) दांभिक। (ज्च्यते) म्हटला जातो. ।।६।।

य तु इन्द्रियाणि मनसा।
नियम्य आरभते अर्जुन
कर्मेंद्रियैः कर्मयोगम।
असक्तः स विशिष्यते ।।

तु। अर्जुन। यः। मनसा। इन्द्रियाणि। नियम्य। असक्तः। कर्मेंद्रियैः। कर्मयोगम्।आरभते। सः। विशिष्यते.

(तु) परंतु। (अर्जुन) हे अर्जुना ! ज्याचे अनुकरण करायला पाहिजे। ज्याचा आदर्श मानून अविहित कर्मांचा त्याग व विहित कर्मांचा योग आचरायला पाहीजे। तो सदाचारी कसा असतो ते ऐक। (वः) जो साधनवंत। (मनसा) मनःपूर्वक अंत:करणाने। (इन्द्रियाणि) ज्ञानेंद्रिया कर्मेंद्रियांना। (नियम्य) वश करून। (असक्तः) मान्यता इंद्रियार्थादि विषयांची आसक्ती पूर्णपणे टाकून देऊन। (करेंद्रियेः) हस्तपादादि कर्मेंद्रियांनी। (कर्मयोगम्) विहित कर्मांचे। (आरभते) आचरण करतो। (सः) तो सदाचारी। (विशिष्यते) मागील श्लोकात सांगितलेल्या दांभिकापेक्षा तर श्रेष्ठ आहेच पण जे नुसताच निषेधांचा त्याग करतात त्यांच्यापेक्षा देखील श्रेष्ठ आहे. ।।७।।

नियतम् कुरु कर्म त्वम्।
कर्म ज्यायः हि अकर्मणः ।
शरीरयात्रा अपि च ते।
न प्रसिद्धयेत् अकर्मणः ।।

त्वम्। नियतम्। कर्म। कुरु। हि। अकर्मणः। कर्म। ज्यायः।च। अकर्मणः। ते। शरीरयात्रा। अपि। न प्रसिद्धयेत्.

हे अर्जुना यासाठी दृष्टादृष्टी भले व्हावे अशी जर तुझी आकांक्षा आहे तर
(त्वम्) तू। (नियतम्) म्या उभयदृश्याने विहिलेले नेमलेले। (कर्म) प्राप्त कर्तव्य। (कुरु) कर। (हि) कारण की। (अकर्मणः) मी विहिलेले कर्म न करण्यापेक्षा अर्थात विधीभंगापेक्षा। (कर्म) विधी आचरणे। (ज्यावः) श्रेष्ठ आहे। (च) हे काय सांगावे लागते पण। (अकर्मणः) कर्म न केल्याने। (ते) तुझी। (शरीरयात्रा) या शरीराधार करावयाची जीवनयात्रा। (अपि) ती देखील। (न प्रसिद्ध्वेत्) चालणार नाही.
दुसरा अर्थ :- (हि) कारण की। (अकर्मणः) कर्म न करण्यापेक्षा (कर्म) आम्ही विहीलेले नियत कर्म करणं हे (ज्यायः) श्रेयस्कर होय. कारण (ते) तुझी (शरीरयात्रा) शरीराचा निर्वाह (अपि) तो देखील (व प्रतिध्येत्) कर्म केल्याशिवाय सिद्धीला जाणार नाही. म्हणून आम्ही विहीलेली कर्म तू कर. त्यामुळे तुला दोन लाभ होतील. तुझी शरीरयात्राही चालेल आणि आमची आज्ञा पाळण्याचे गोमटेही होईल. या अध्यायाच्या पहिल्या श्लोकी अर्जुनदेवाने म्हटले की। देवा कमपिक्षा ज्ञान श्रेष्ठ आहे तरीपण आपण मला या घोर कर्मांमध्ये का योजतात. ते कर्म करायला का लावतात? यावर देवाने म्हटले की। कर्म केल्यावांचून निष्कर्मतेला कुणीही प्राप्त होत नाही. आधी कर्म करावे लागते मग निष्कर्मतेला प्राप्त होतो. आणि नित्यक कर्म जर अज्ञानपूर्वक टाकून दिले तेवढ्यानेच त्याला नैष्कर्म्यम् सिद्धी प्राप्न होते असं नाही. म्हणून कर्म आधी करावेच लागते. पण ते कोणते कर्म करावे लागते ? भलतेही कर्म करावे लागतात काय ? याविषयी देवाने स्पष्टीकरण या श्लोकी केलले आहे. या श्लोकातील 'नियतम् कुरु कर्म त्वम्म याचा अर्थ वेदांती। वेदात सांगीतलेली कर्मे। वेदांनी विहिलेली कर्मे ते तू करत रहा। असा करतात. पण तसा अर्थ ब्रह्मविद्येचे ज्ञाते करत नाहीत. कारण भगवंत तसं म्हणतील असं संभवत नाही. मग 'नियतम् कुरु कर्म त्वम्म इथे लेख आहे। रहस्यमय अर्थ आहे. नियतम् म्ह. मी विहिलेली। सांगितलेली. अर्जुनदेवाला अजून भगवंतांवर हे परमेश्वर अवतार आहेत असा प्रत्यय नाही. श्रेष्ठ असा प्रत्यय आहे आणि लोक म्हणतात की हे ईश्वर अवतार आहेत म्हणून वरखडे का होईना परंतु अर्जुनदेवसुद्धा मानत होते. आणि भगवंत या अध्यायाच्या आरंभी म्हणाले। 'लोकेऽस्मिन्द्वविधा निष्ठा। पुरा प्रोक्ता मयानघ' तिथे देवाने स्वतःबद्दल मया म्ह. मी विहिले। असे आहे त्या अर्थी वरखडे का होईना पण हे ईश्वर अवतार आहेत अशी जाणीव अर्जुनदेवाला आहे. म्हणून या आठव्या श्लोकी भगवंत म्हणत आहेत की। मी विहिलेली म्ह. ईश्वर अवताराने विहिलेली कर्म तू करत रहा. ।।८।।

यज्ञार्थात् कर्मणः अन्यत्र।
लोकः अयम् कर्मबन्धनः ।
तदर्थम् ‌कर्म कौन्तेय।
मुक्तसङ्गः समाचर ।।

यज्ञार्थात्। कर्मणः। अन्यत्र। अयम् लोकः। कर्मबन्धनः।कौन्तेय। तदर्थम्। कर्म। मुक्तसङ्गः। समाचर.

हे अर्जुना शरीरनिर्वाहासाठी तरी तुला कर्म करावेच लागणार ना! तेव्हा आम्ही सांगतो ते कर्म केल्याने तुला काँचे बंधन लागणार नाही आणि शरीरयात्रेकरिता जी कर्मे करशील त्यामुळे तुला कर्मांची बंधने लागतील कारण-
(यज्ञार्यात्) परमेश्वरप्राप्तीप्रित्यर्थ केल्या जाणाऱ्या। अर्थात मी विहिलेल्या। (कर्मणः) कमाँशिवाय। (अन्यत्र) इतर कमांनी। (अयम् लोकः) हा मनुष्यलोक। (मग तो ज्ञानी का असेना)। (कर्मबन्धनः) कर्मबंधनात पडतो. त्या कर्मांचे त्याला लेप लागतात व ते अवश्य भोगावेच लागतात. (कौन्तेय) हे अर्जुना। (तदर्थम्) त्या परमेश्वराप्रित्यर्थ करावयाच्या। (कर्म) विहित कर्मांचे। (मुक्तसङ्गः) आसक्तीरहित होऊन। (समाचर) व्यवस्थित आचरण कर. तेणेकरून तुझी शरीरयात्राही चालेल आणि कर्मबंधनापासून मुक्त होऊन तुला अदृष्ट गोमटेही लागेल.
दुसरा अर्थ :- कर्म केल्याने जर मोह लागतील म्हणून कर्म न करणे श्रेयस्कर आहे असा तुझ्या डोक्यात जो विचार आहे तो तू झटकून टाक. कारण। (कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्र अर्जना। (यज्ञार्थात्) परमेश्वर अवताराप्रित्यर्थ। परमेश्वर अवतारांनी विहिलेली कर्म। निष्काम कर्म त्यांच्या प्रसन्नतेसाठी केली जाणारी वगळून (अन्वत्र) इतरत्र केली जाणारी कर्म ती (अवम् लोकः) या मनुष्यदेहधारीयाला (कर्मवन्धनः) बंधनकारक आहेत. त्यामुळे तो कर्मबंधनात पडतो. म्हणून (तदर्ध्वम् कर्म) त्या परमेश्वराप्रित्यर्थ करावयाची जी कर्मे आहेत ती (मुक्तसङ्गः समायर) आसक्तीरहीत होऊन आचर. मग इथे मुक्तसंग हो आसक्तीरहीत हो म्ह. जी कर्म चांगल्याप्रकारची आहेत तीच आपल्याला करायची आहेत त्या चांगल्या कर्मांमध्येच आसक्त होऊ नकोस. चांगल्याप्रकारची कर्म म्ह. ज्या कर्मांमुळे लोकांमध्ये प्रसंशा होणार आहे तीच कर्म आपल्याला करायची आहेत. बाकीची करायची नाहीत. जसे वासनिकांप्रति निरुपण करणे. झाड-पुस करणे. हेही आसक्तीपूर्वक कर्म करणे झाले. आणि जी कर्म प्राप्त होईल ते हीन अथवा उत्तम असा विचार न करता ते करीत रहाणं याला म्हणावं मुक्तसंग होऊन आचरणं. म्हणजे परमेश्वरप्रित्यर्थ कर्म करतांना जे श्रेष्ठ कर्म आहेत। सुखदायी आहेत तीच करणं आणि बाकीची जी हीन कर्म आहेत। जशी अटनादि। भिक्षासाधनादि दुःखदायी कर्म आहेत ती न आचरणं असं नसायसा पाहिजे. यज्ञ शब्दाचा अर्थ इथे परमेश्वर अवतार असा घ्यायचा. कारण आठव्या अध्यायातही भगवंतांनी व्यक्तमंत परमेश्वर अवताराला यक्ष असे संबोधीले आहे. वेदांती लोक यज्ञ शब्दाचा अर्थ परमेश्वर असाच घेतात पण यज्ञची व्याख्या करतांना यज्ञ म्ह. विष्णू अशी करतात. 11911

सहयज्ञाः प्रजा सूष्ठा।
पुरा उवाच प्रजापतिः ।
अनने प्रसविष्यध्वम् एषः।
वः अस्तु इष्टकामधुक् ।।

प्रजापतिः। पुरा। सहयज्ञाः। प्रजा। सुष्ठा। उवाच।अनेन। प्रसविष्यध्वम्। एषः। वः। इष्टकामधुक्। अस्तु.

आता इथून पुढे वैदिक कर्माविषयीचा विवेक सांगत आहेत. जसं परमेश्वर अवतारांनी सृष्ट्यारंभी भक्तीरूप। वैराग्यरूप। ज्ञानरूप कर्म विहिले तसंच निश्चयारंभी वेदही निर्माण झालेत ते सांगत आहेत. आतापर्यंत दैवरहाटीचा ब्रह्मविद्यासंमत निष्काम कर्मयोग तो सांगितला आता इथून पुढे वेद संमत त्रिगुणात्मक असा कर्मयोग तो सांगत आहेत.हे अर्जुना परमेश्वरप्राप्नीप्रित्यर्थ परमेश्वराने विहिलेली कर्मे बंधनकारक नाहीत। शरीरनिर्वाहासाठी केली जाणारी कर्मे बंधनकारक असतात. यावेगळीही सकृतदर्शनी परमेश्वरप्राप्नी प्रित्यर्थ वाटणारी अशी काही कर्मे आहेत तीदेखील बंधनकारकच आहेत. ती कर्मे कोणती ते जाणून घे.
(प्रजापतिः) चैतन्य माया। (पुष्रा) पहिल्या प्रावाहिक सृष्टीत। (सहयज्ञाः) सकळ देवतांच्या भजनपूजन पद्धती अर्थात बर्हियाग साधने आणि। (प्रजा) मनुष्यादि सकळ कर्मफळे। (सृष्टवा) रचून। (ज्याच) चैतन्यद्यावंताद्वारे वेद‌मिषे बोलली की। (अनेन)। (हे मनुष्देहधारी जीवांनो) या बर्हियागरूप क्रियांद्वारा। पुण्यक्रियांद्वारा। (प्रस्तविष्यध्वम्) इह पारलौकिक सुखाला प्राप्त व्हाल। (एषः) ह्या पुण्यक्रिया। हे बर्हियागरूप यज्ञ। (वः) तुम्हा सर्वांना। (इष्टकामधुक्) इह पारलौकिक कामनांना पूर्ण करणारी कामधेनु। (अस्तु) ठशेत.इथे प्रजापति शब्दाचा अर्थ वेदांती वेगळा करतात. त्यांचा प्रजापति म्ह. चतुर्मुख ब्रह्मा असा समज आहे. तर ब्रह्मा निर्माता आहे। विष्णु पाळिता आहे। आणि शिव संहरता आहे अशी त्यांची समजूत असते. वास्तवीक तसं नाही. भगवंत चौदाव्या अध्यायात 'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भम् दधाम्यहम्म या श्लोकात महद्ब्रह्म या नावाने किंवा आठव्या अध्यायात 'आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन' या श्लोकात सांगितलेली ब्रह्म या नावाने निर्देशिलेली मायाशक्ती। चित्शक्ती। चिज्जडशक्ती ती इथे प्रजापति या नावाने निर्देशिलेली आहे. त्या मायेला देवाने कुठे महद्ब्रह्म म्हटलं आहे तर कुठं नुसती ब्रह्मही म्हटलेलं आहे. परंतु गीतेत सर्वठिकाणी ब्रह्म म्ह. मायाच असा अर्थ नाही. कुठे कुठे ब्रह्म असे सद्ब्रह्मालाही म्हटले आहे. गीतेत यज्ञ शब्द अनेक अर्थानी आलेला आहे. काही ठिकाणी यज्ञ हा परमेश्वराविषयी आलेला आहे. यज्ञ शब्दाचा अर्थ सर्वप्रकारच्या पुण्यक्रिया असाही आलेला आहे. मातापित्याची। वडिलाबंधुची। गुरूची भक्ती तेही एक यज्ञच आहे. योगदर्शनामध्ये ज्या योगिक प्रक्रिया सांगितल्या तो तरी यज्ञच आहे. आणि यागधर्म सांगितला अग्नीमुखी द्रव्य त्याग करण्याचा तोही एक यज्ञच आहे. तसेच तीर्थ क्षेत्रादि कलियुगीचे बहिर्याग तेही यज्ञच आहेत. आणि अवैदिक जी काही उपासना करतात तोही एक यज्ञच आहे. इथे यज्ञ शब्दाचा अर्थ पुण्यरुप बहिर्यागरूप कर्म असा आहे. ।।।०।।

देवान् भावयतः अनेन।
ते देवाः भावयन्तु वः ।
परस्परम् भावयन्तः।
श्रेयः परम् अवाप्स्यथ ।।

अनेन। देवान्। भावयतः। ते देवाः। वः। भावयन्तु।परस्परम्। भावयन्तः। परमश्रेयः। अवाप्स्यथ.

अजून वेदांद्वारा चैतन्यमायेने व्यक्त केलेले भाव ऐक.
(अनेन) ह्या बर्हियागाने। (देवान) देवतांना। (भावयतः) हे मानवांनो तुम्ही तृप्त करा। संतुष्ट करा. त्याच्या बदल्यात। (ते देवाः) त्या देवता। (वः) तुम्हाला। (भावयन्तु)। (इह पारलौकिक सुखफळे संपादन) संतुष्ट करोत. (अशाप्रकारे)। (परस्यरम्) एकमेकाला। (भावयन्तः) संतुष्ट करीत। प्रसन्न करीत। (परमश्रेयः) श्रेष्ठ प्रकारच्या समाधानाला। (अवाप्स्यथ) प्राप्त व्हाल.मग या यज्ञांद्वारा परमश्रेय ते कोणते जे जिवांना प्राप्त होते आणि देवतांना प्राप्त होते? देवता या स्वतः ज्ञाप्तानंदरुपा आहेत. त्यांचापरीचा आनंद त्यांचाठिकाणी। त्यांच्यापरीचे पंचप्रकार तेही त्यांचाठिकाणी असतात. मग या यज्ञांद्वारा त्यांना कोणते परमश्रेय प्राप्त होणार? जीवाला सुख हवय. सुख ते प्रार्थ्य जीवास. सुखासाठी आणखी काही नको. तो खातो तरी सुखासाठीच खातो. त्याची प्रत्येक गोष्ट सुखासाठीच असते. म्हणून सुख हे जीवासाठी परमश्रेय आहे. मग त्या सुखात अनेक भेद असतील. त्यात सर्वश्रेष्ठ प्रकारचे सुख म्हणजे देवतेचा फळी जाऊन तिथले सुख उपभोगणे. हे त्याच्या परीचे श्रेष्ठ प्रकारचे सुख झाले. या पाठोपाठ मनुष्यदेही नानाप्रकारचे सुखरूप भोग उपभोगणे. मग यात ऐश्वर्यही आलं। भोगसंपन्नताही आली। वैभवही आली. हे सर्व जीवाच्या लेखी परमश्रेय आहे. मग यात देवतेला परमश्रेय ते कोणते ? देवता ही सापेक्ष असल्यामुळे तिचं कुणी भजन-पूजन केलं असता तिला त्यामुळे एकप्रकारचा आल्हाद होतो. हेच तिचासाठी परमश्रेय आहे. ।।।१।।

इष्टान् भोगान् हि वः देवा।
दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
ते दत्तान् अप्रदाय एभ्यः।
यः भुङ्क्ते स्तेन एव सः ।।

ते। दत्तान्। यः। एभ्यः। अप्रदाय हि। भुङ्क्ते। सः। स्तेन एव.यज्ञभाविताः। देवाः। वः। इष्टान् भोगान्। दास्यन्ते।

अजून चैतन्यमाया वेदांद्वारा काय बोलली तेच सांगतात.
(यज्ञभाविताः) बर्हियागादि पुण्यकर्मांनी तृप्त झालेल्या। (देवाः) देवता।(वः) तुम्हा जीवांना। (इष्टान् भोगान्) हवे असलेले इह पारलौकिक सुखभोग। (दाञ्यन्ते) देतील। (अशाप्रकारे)। (ते) त्या देवतांनी। (दत्तान्) दिलेल्या भोगांना। (यः) जो पुरुष। (एभ्यः) त्या देवतांना। (अग्रदाय हि) काही न देताच। (भुङ्क्ते) उपभोगतो। (सः) तो। (क्तेन एव) चोरच मानला जाईल. देवतेने जीवाला मनुष्यदेह दिलं आणि तेही तिने जीवाच्या पुण्यकर्मांमुळेच दिलं हे जरी खरं असलं तरी त्याने कृतज्ञनेतेने मनुष्यदेही आल्यानंतर देवतेची काहीना काही उपासना केली पाहिजे. काहीना काही फेड दिलं पाहिजे. जीव देत नाही कृतघ्नतेने तर तो चोरच होय. किंवा सुखरुप फुटक्रियांचे भोगामुळे एखाद्या जीवाला देवतेने राजा बनविले आणि तेही तिने या जीवाने काहीतरी इष्ट आचरले होते म्हणूनच बनवले. जीवाच्या कर्माच्या बदल्यातूनच ती याला राज्यपद देते हे जरी खरं असलं तरीपण याने कृतज्ञता म्हणून त्यातलं काहीना काहीतरी तिला अर्पण केलं पाहिजे. आणि जर न केलं तर याला एकप्रकारचा प्रत्यवाय आहे. म्हणून नित्यकी। नैमित्यकीतून प्रतिदिनीच्या प्रत्यवायाच्या परिहारार्थ गेली असं आपल्या देवाने म्हटलेलं आहे. तसं जर जीवाने नाही केलं तर तो खरोखर चोर होय. त्याने काहीतरी इष्टकर्म देवताप्रित्यर्थ केलेच पाहिजेत. हे फक्त कर्मरहाटीच्यांविषयीच आहे. मात्र जीव दैवरहाटीत आल्यानंतर। परमेश्वराचे ज्ञान झाल्यानंतर जीवाने काय करावे ते पुढे भगवंत सांगणारच आहेत. ।।।२।।

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः।
मुच्यन्ते सर्वकिल्विषैः ।
भुञ्जते ते तु अघम् पायाः।
ये पचन्ति आत्मकारणात् ।।

यज्ञशिष्टाशिनः। सन्तः। सर्वकिल्बिषैः। मुच्यन्ते।ये। पायाः। आत्मकारणात्। पचन्ति। ते तु। अघम्। भुञ्जते.

हे अर्जुना अव्यक्ताला संमत अशी सृष्टीव्यवस्थाच चैतन्य माया चालवते म्हणून उभरहाटीच्या लोकांनी पुढील नियमांचे पालन करावे
(यज्ञशिष्टाशितः) बर्हियागरूप यज्ञ आचरून उरलेले अन्न प्रसाद म्हणून जेवणारी। (सन्तः) सज्जन माणसे। (सर्वकिल्विषैः) त्या बर्हियागात सामावणाऱ्या हिंसा दोषापासून। (मुच्यन्ते) मुक्त असतात. त्याचे स्वतंत्र फळ त्यांना भोगावे लागत नाही. (ये) जे। (पायाः) स्वार्थी लोक नास्तिक लोक। (आत्मकारणात्) फक्त स्वतःसाठी। इंद्रियार्थ पूर्तीसाठी। (पचन्ति) अन्ननिष्पत्ती करतात। (ते तु) ते तर। (अघम्) जणू काही पापच। (भुञ्जते) भक्षण करतात.
यज्ञशिष्टाशिनः म्ह. देवताप्रित्यर्थ शिजवलेले अन्न ते देवतेला अर्पण करून मग खाणारा. अथवा पात्राग्रित्यर्थ शिजवलेले गेलेले अन्न त्यातून उरलेले खाणारा. मग आधी शिजवतांना त्याला देवतेप्रित्यर्थ करावं। पात्राप्रित्यर्थ करावं असाच भाव असतो. मग प्रत्येकच यज्ञामध्ये। बहिर्याग आचरतांना यज्ञशिष्ट रहातेच. मग इथे सर्वकिल्विषैः मुच्यन्ते याचा अर्थ सर्व पायांपासून मुक्त होऊन जातो असा नाही. त्याने पूर्वी केलेल्या सर्वच पापांपासून तो मुक्त होतो असाही नाही. मग तर हे भलतंच सोपं झालं! पायं नासण्याकरिता हे फारचं सोप झालं. मग जगातील जेवढेही पापीये आहेत ते यज्ञशिष्ट अन्न खाऊन मोकळे होऊन जातील. म्हणून तसा अर्थ नाही. तर बहिर्यागामध्ये जीव ज्या काही क्रिया करतो त्या क्रिया करतांना त्याचाकडून काहीना काही हिंसा होतेच. जसं मातापित्यांची भक्ती करतांना जे काही अन्न शिजवेल त्यात काहीना काही सूक्ष्म जंतूंची हिंसा होईलच ना! त्यांचासाठी पानं फुलं तोडेल त्यातही सूक्ष्मा जंतूंची हिंसा आहेच ना! देवतेप्रित्यर्थ यज्ञ करील मग तिथेही काहीना
काही हिंसा आहेच. मग अशा ज्या बहिर्यागरूप कर्म करतांना हिंसा घडतात त्या हिंसांना इथे किल्विष असं म्हटलेलं आहे. अर्थात त्या बहिर्यागात घडणाऱ्या सर्वप्रकारच्या हिसांरूप दोषांपासून मुच्यन्ते म्ह. त्या हिंसेचा त्याला दोष लागत नाही. इतकाच अर्थ घ्यायचा. वांचून पूर्वी केलेली यज्ञशिष्ट अन्न खाल्याने नासून जातात असं नाही. मग तो अशा हिंसारूप कर्मापासूनही पूर्णपणे मुक्त होतो असं नाही. सानियेचा फलिचि मिश्रभोग एणेन्याये फळी गेल्यानंतरही हिरण्यकश्यपासारख्या दैत्यांची धाडी येणारच. आणि त्यातही थोर हिंसा घडलेली असेल तर त्याचा स्वतंत्र भोगही त्याला भोगावे लागतील. या श्लोकी कर्मरहाटीच्या वैदिकासाठी भगवंत विवेक सांगत आहेत की। त्याने जीव्हालव्य पूर्ण करण्यासाठी अथवा पोट भरण्यासाठी अन्न शिजवू नये. तर त्याने हा विवेक करावा की मला ज्या कोणाचं। अव्यक्त निराकार शक्तीने। हे मनुष्यदेह मिळवून दिलेलं आहे त्यासाठी काहीतरी करणं माझं कर्तव्य आहे आणि म्हणून त्या वैदिककर्मानुसार का होईना त्याने जे काही अन्न शिजवायचं आहे ते पुण्यहेतूने कोण्या पात्राला अर्पण करण्यासाठी शिजवायचं आहे. त्यातलं जे काही उरलेलं आहे ते माझ्या हक्काचं आहे असे म्हणून खायचं आहे. म्हणून कर्मरहाटीच्याने आपल्यासाठी अन्न शिजवू नये. तसेच संबंधीयांकरितादेखील पचन करू नये. तसेच ज्याला ईश्वरीचे ज्ञान झालेलं आहे त्यानेसुद्धा कुटुंबाकरिता। माझ्यासाठी अन्न शिजवायचय या भावनेने शिजवू नये. तर त्याने कोणासाठी शिजवायचं? ना आपल्याला अनंता सृष्टीत अहेतूक भूतभजन घडलं नाही। मायापुर भजन घडलं नाही. आणि ते जर घडलं असतं तर आम्ही अनन्यभक्ती करून कधीच उद्धरूण गेलो असतो. म्हणून जे काही त्याने शिजवायचं आहे ते कदाचीत एखादे ईश्वर अवतार माझ्या घरी येऊन भिक्षा करतील। माझी प्रार्थना स्विकारतील असे म्हणून त्याने आधी देवपूजेला। प्रसादाला सन्मुख प्रार्थना करावी. का देवा! आज जे काही माझ्या घरी शिजवलेले आहे ते तुमच्या आणि तुमच्या भक्तांच्या उद्दश्वाने शिजवणार आहे. आपण स्वयं माधुकरी कारणे माझ्या घरी बिजे करा अथवा एखाद्या उत्तम पात्र तरी माझ्या घरी धाडा. अशा उद्दश्वाने त्याने अन्न शिजवलं पाहिजे. त्यामुळे त्याला त्या पजनाचा। शिजवण्याचा दोष लागणार नाही. मग हा श्लोक जसा तसा कर्मरहीटीच्या पुरुषासाठीच आहे. दैवरहाटीच्या पुरुषासाठी प्रामुख्याने नाही. ।।।३।।

अन्नात् भवन्ति भूतानि।
पर्जन्यात् अन्नसम्भवः ।
यज्ञात् भवति पर्जन्यः।
यक्षः कर्म समुद्भवम् ।।

भूतानि। अन्नात्। भवन्ति। पर्जन्यात् अन्नसम्भवः।पर्जन्यः। यज्ञात् भवति। यज्ञ कर्म समुद्भवम्.

कर्मरहाटीच्या मानवांनीही पुण्यहेतूच्या का होईनात पण दानरूप। यक्षरूप। बर्हियागरूप क्रिया केल्याच पाहिजेत. कारण की हे अर्जुना
(भूतानि) मनुष्यदेहाचे लेप। (अन्नात्) अन्नदानानेच। (भवन्ति) निष्पन्न होतात। (पर्जन्यात् अन्नसम्भवः) पावसामुळे अन्नाची उत्पत्ती होते। (पर्जन्यः) पाऊस। (यक्षात् भवति) यज्ञामुळे वर्षतो। यज्ञकर्मांमुळे पडतो. (यज्ञः कर्मसमुद्भवः) आणि यक्ष कर्मापासून उत्पन्न झालेले आहेत. इथे यज्ञ शब्दाचा पुण्यरूप क्रिया। सर्व प्रकारची बहिर्यागरूप क्रिया असा अर्थ भगवंतांना अभिप्रेत आहे. वांचून यज्ञ म्ह. अन्नदानरूय यज्ञ किंवा द्वापरीत केला जाणारा यज्ञयान असा अर्थ नाही. मग इथे यज्ञात् भवति पर्जन्यः कसे? यज्ञांमुळे पाऊस पडतो हे कसे? पुण्यरूप क्रियांनी सुखरूपा फुटक्रिया निष्पन्न होतात. त्या भोगवण्यासाठी अन्नधान्याची। पदार्थांची आवश्यकता असतेच. आणि अन्नधान्याच्या निष्पत्तीसाठी देवतेला पाऊस पाडावाच लागतो. अशा रीतीने 'यज्ञात् भवति पर्जन्यः' हे विधान घडते. कर्म शब्दाचा अर्थ वेदांती क्रिया असा करतात. आपण कर्म शब्दाचा अर्थ वेद असा करतो. म्हणून यज्ञः कर्मसमुद्भवः म्ह. त्रिकांडवेदातून सर्व यज्ञ म्ह. बहिर्यागरूप क्रिया त्या उत्पन्न झालेल्या आहेत असा अर्थ होतो. अर्थात सकळ बहिर्याग दानपुण्य हे सर्व वेदांत सांगितलेले आहेत. मनुष्यदेह हे कोण्या पुण्यकर्माचे फळ आहे हे ब्रह्मविद्येच्या ज्ञात्याशिवाय आणखी कुणाला ठाऊक नाही. अन्नात् भविन्त भूतानि म्ह. अन्नदानामुळे मनुष्य शरीरं मिळतात. असा अर्थ आपला. मग याच जातिचा श्लोक नवव्या अध्यायात आहे. भूतानि यान्ति भूतेज्या म्हणून. या श्लोकात भूत शब्दाचा अर्थ भूतं प्रेतं असा भगवंताला अभिप्रेत नाही. यद्ययावत् जेवढेही टीकाकार आहेत ते भूतानि यान्ति भूतेज्या म्ह. भूता ग्रेतांची उपासना करणारे भूतयोनीला प्राप्त होतात असाच अर्थ करतात. परंतु ब्रह्मविद्येचे ज्ञाते या गोष्टीला संमती देत नाहीत. आपल्या मते भूता प्रेतांची उपासना करणारे लोक ते सतराव्या अध्यायात चौथ्या श्लोकी सांगितले आहेत. मग भूतानि यान्ति भूतेज्या यात मुख्यत्वे भूतं म्ह. मनुष्य. त्या मनुष्यांची इज्या म्ह. पुजा अर्चा करून पुण्य भावनेने जेऊ घालणारे ते भूतानि यान्ति म्ह. मनुष्य शरीरं प्राप्त करून घेतात. हा एक अर्थ. किंवा भूतं म्ह. सर्व प्राणीमात्र। पशु पक्ष्यादि। त्या भूतांची इज्या म्ह. पुण्यभावनेने त्यांना जेऊ खाऊ घालणारे ते भूतानि यान्ति म्ह. त्या त्या देहामध्ये गेले असता तत्तत् जातिची सुख प्राप्त करून घेतात. अर्थात एखादा जर पुण्यभावनेने कुत्र्याला भाकरी खाऊ घालतो तर हा कधीतरी कर्मवशामुळे कुत्र्याच्या योनीत गेला असता लोकही त्याला प्रेमाने भरपूर खाऊ घालतील. काहींच्या मते इथे भूतेज्या म्ह. सर्व प्राणीमात्र यांना पुण्यभावनेने जेऊ खाऊ घातलं तर त्या त्या योनीचे देह प्राप्त होते असा अर्थ करतात. पण तसा अर्थ नाही. ।।।४।।

कर्म ब्रह्मोद्भवम् विद्धि।
ब्रह्म अक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात् सर्वगतम् ब्रह्म।
नित्यम् यज्ञे प्रतिष्ठितम् ।।

कर्म। ब्रह्मोद्भवम्। विद्धि। ब्रह्म। अक्षरसमुद्भवम्।तस्मात्। सर्वगतम्। ब्रह्म। नित्यम्। यज्ञे। प्रतिष्ठितम्.

(कर्म) त्रिकांड वेद। (ब्रह्मोद्भवम्) अपर बह्म। चिद्ब्रह्म अशी जी चैतन्यमाया। तिच्या मनोधर्मानेच चैतन्य विद्यावंताद्वारा निरुपिले गेले। (विद्धि) असे जान। (ब्रह्म) ती चैतन्यमाया। (अक्षरसमुद्भवम्) अव्यक्त परमेश्वराच्या मनोधर्माने। अनुमतीने। संमतीने कार्य करते। (तस्मात्)। (चैतन्यमायेने वेद निर्मिले) म्हणून। (सर्वगतम्) सर्व जीव। देवता। प्रपंच यांना व्यापलेली। (ब्रह्म) चैतन्यमाया। (जित्यम्) नेहमीच। (वले) सकळ बर्हियाग क्रियांत। (प्रतिष्ठितम्) मनोधर्मरूपे असते.प्रत्येकाने नेहमीच आपापल्या युभानुरूप हे यज्ञ आचरावेत असा तिचा मनोधर्म असतो. इथे परमेश्वराला अक्षर असे म्हटलेलं आहे. तसेच आठव्या अध्यायातल्या तिसऱ्या श्लोकात म्हटले आहे. एन्हवी अक्षर असे पंधराव्या अध्यायातल्या सोळाव्या श्लोकात जीवालापण म्हटलेलं आहे. दुसरेनि अर्धे इथे सर्वगतम् ब्रह्म असे परमेश्वराला म्हटले आहे. त्यानुसार अर्थ (तरमात्) ते सर्व त्या अक्षरब्रह्माच्या प्रवृत्तीने जे झालेलं आहे आणि म्हणून (सर्वगतम् ब्रह्म) सर्वव्यापक असं अक्षरब्रह्म ते (यजे वित्यम् प्रतिष्ठितम्) यज्ञकर्म चालावेत यदर्थी नेहमीच त्याचा मनोधर्म असतो. ।।।५।।

एवम् प्रवर्तितम् चक्रम्।
न अनुवर्तयति इह यः ।
अज्ञायुः इन्द्रियारामः।
मोघम् पार्थ सः जीवति ।।

पार्थ। यः। एवम्। प्रवर्तितम्। चक्रम्। न अनुवर्तयति।सः। इन्द्रियारामः। अघायुः। इह मोघम् जीवति.

(पार्थ) हे पृथापुत्र अर्जुना। (वः) जो पुरुष। (ज्याला ज्ञान झालेले नाही अथवा संस्कारी किंवा संचारी वेधपण नाही असा पुरुष)। (एवम्) पूर्वोक्त प्रकारे। (प्रवर्तितम्) चालू असलेल्या। (चक्रम्) सृष्टीव्यवस्थारूप चक्राला। (न अनुवर्तयति) अनुसरून वागत नाही. अर्थात पुण्यकर्मे करीत नाही। (सः) तो कर्मरहाटीतला माणूस। (इन्द्रियारामः) इंद्रियजन्य विषयसुखातच रमणारा विषयलंपट असून। (अधायुः) केवळ पाप कमावण्यातच आयुष्य घालवणारा असून। (इह मोघम् जीवति) ह्या लोकी त्याचे जीवन व्यर्थच होय. ।। निष्काम कर्मयोग तो दुसऱ्या श्लोकापासून नवव्या श्लोकापर्यंत थोडक्यात भगवंतांनी सांगितला. ईश्वराधीन होऊन ईश्वराचं म्हटलेलं ईश्वरासाठीच करणं तो निष्काम कर्मयोग होय. आणि वेदामध्ये सांगितलेली कर्म ती सकाम पुण्यरूप कर्मयोग होय तो इथे भगवंतांनी व्यावृत्तेर्थी सांगितला. आता इथे हा कर्मरहाटीचा त्रिगुणात्मक पुण्यरूप कर्मयोग तो संपला. ।।।६।।

यः तु आत्मरतिः एव स्यात्।
आत्मतृप्तः च मानवः ।
आत्मनि एव च संतुष्टः।
तस्य कार्यम् न विद्यते ।।

तु। यः। मानवः। आत्मरतिः एव। च। आत्मतृप्तः। च।आत्मनि एव संतुष्टः। स्यात्। तस्य कार्यम्। न विद्यते.

आता इथून पुढे ज्याला वेध आहे। विपरीतवेध आहे किंवा बोध आहे
त्याचासाठी सांगत आहेत.वेधबोधरहित माणसाने देवतापैकीच्या पुण्यरूप क्रिया निष्कामपणे अथवा पुण्यहेतुने आचराव्यात हे खरे
कर्मरहाटीच्या मानवांनीही पुण्यहेतूच्या का होईनात पण दानरूप। यक्षरूप। बर्हियागरूप क्रिया केल्याच पाहिजेत. कारण की हे अर्जुना
(तु) परंतु। (यः) जो। (मानवः) वेधाबोधामुळे आलेल्या यात्रतेने जो मानण्यास योग्य झाला आहे असा। (आत्मरतिः एव) दैवदत्त वेधाबोधामुळे परमेश्वरातच परत्रबुद्धी ठेवणारा। रमणारा असून। (च) आणि। (आत्मतृप्तः) दैवदत्त स्थान। प्रसाद। भिक्षु। वासनिक। शास्त्र यातच तृप्ती मानणारा। (च) आणि। (आत्मनि एव संतुष्टः) ईश्वरविहित स्मरणादि विधी घडले असता त्यातच समाधान मानणारा। (स्यात्) असा असेल तर। (तस्य कार्यम्) त्याला मागे सांगितलेल्या पुण्यकर्मांचे आचरण करणे ह्याविषयी कोणतेच कर्तव्य। (न विद्यते) रहात नाही. अशा पुरुषाला मागील श्लोकी सांगितलेल्या वैदिक कर्माविषयी कसलंही प्रयोजन नाही. कसलंही कर्तव्य नाही. ते करण्याचं त्याचावर बंधन नाही. त्याने परमेश्वर अवताराने जो मार्ग विहिला आहे त्यानुसार केलं पाहिजे. ।।।७।।

न एव तस्य कृतेन अर्थ।
न अकृतेन इह कश्चन ।
न च अस्य सर्वभूतेषु।
कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः ।।

इह। तस्य। कृतेन। एव। अर्थः न। अकृतेन। कश्चन। न। च। अस्य। सर्वभूतेषु। कश्चित्। अर्थव्यपाश्रयः। न.

(इह) ह्या लोकी। (तस्य)। (मागील श्लोकी सांगितलेल्या) त्या दैवरहाटीच्या पुरुषाचे। (कृतेन) वेदोक्त कर्म केल्याने। (एव) देखील। (अर्थः त) काही मिळवण्याचे प्रयोजन नसते अर्थात कर्मरहाटीची कर्मे केल्याने त्याला काहीही फायदा नसतो. कारण वेध किंवा बोध ज्याला प्राप्त झालेला आहे तो जर अशी सकामक्रिया आचरील तर त्यामुळे त्याला काय प्राप्त व्हायचयं ! उलट पक्षीं मळिनतेमुळे जर तो आचरत असेल तर त्याचा वेधा-बोधाला किड लागणार आहे. (अकृतेन) वेदोक्त कर्म न केल्याने। (कचन) काहीही। (व) नुकसान होत नाही। (च) त्याचप्रमाणे। (अस्य) या दैवरहाटीच्या पुरुषाचा। (सर्वभूतेषु) सर्व प्राणीमात्रांच्या ठिकाणी। (कश्चित्) काहीही। (अर्थव्यपाश्रयः) ऐहिक अथवा पारलौकिक स्वार्थाचा संबंध। (न) नसतो. अर्थात अशा आत्मरत पुरुषाला सर्व प्राणीमात्रांपासून अथवा देवतांपासून कुठल्याही प्रकारचा स्वार्थ। कुठल्याही प्रकारचा लाभ नसतो. म्हणून त्या पुरुषाने मागा आठा श्लोकी सांगितलेला सकाम कर्मातलं काहीही करायचे नाही. कारण ते करून त्याला काही फायदा नाही आणि न करूनही त्याला काही नुकसान नाही. ।।।८।।

तस्मात् असक्तः सततम्।
कार्यम् कर्म समाचर ।
असक्तः हि आचरन् कर्म।
परम् आप्नोति पुरुष ।।

तस्मात्। असक्तः। सततम्। कार्यम्। कर्म। समाचर। हि। असक्तः पुरुषः। कर्मआचरन्। परम्। आफ्नोति.

दुसरा अर्थ :- असक्तः पुरुषः। कर्म आचरन्। परम् आप्नोति.
(तस्मात्)। (वैदिक कर्म केल्याने फायदा नाही। नुकसानच आहे. न केल्याने नुकसान नाही फायदाच आहे.) म्हणून। (असक्तः) त्या वैदिक कर्मांची आसक्ती पूर्णपणे सोडून। (सततम्) नेहमी। (कार्यम्) ईश्वरविहित कर्तव्य। (कर्म) कर्मांचे। (समाचर) चांगल्या प्रकारे आचरण कर। (हि) कारण की। (असक्तः पुरुषः) असा अनासक्त पुरुष। (कर्म आचरन्) ईश्वरविहित कर्मे करीत असता। (परम्) निःश्रेयस्कर असे। पुनः संबंधापासून प्राप्तीपर्यंतचे)। (आप्नोति) प्राप्त करून घेतो.
दुसरा अर्थ :- (असक्तः पुरुषः) ईश्वरविहित कर्मांमध्येदेखील अनासक्त वृत्तीचा पुरुष। (कर्म आचरन्) विहित कर्मे करीत असताही निश्चितपणे। (परम् आप्नोति) निःश्रेस्कर असे। (पुनः संबंधापासून प्राप्तीपर्यंतचे) प्राप्त करून घेतो ।।।९।।

कर्मणा एव संसिद्धिम्।
आस्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहम् एव अपि।
संपश्यन् कर्तुम् अर्हसि ।।

जनकादयः। कर्मणा एव। संसिद्धिम्। आस्थिता। हि। लोकसंग्रहम्। संपश्यन् अपि।कर्तुम्। एव। अर्हसि.

(जनकाट्यः) जनक मुख्यकरून अनेक ज्ञानी पुरुष। (कर्मणा एव) ईश्वरविहित कर्माच्या आचरणानेच। (संतिडिम्) पुनः संबंधादि निःश्रेयसाला। (आस्थिता) प्राप्त झाले। (हि) म्हणूनच। (लोकसंग्रहम्) इतरांचे भले व्हावे। (सम्पश्यन् अपि) ह्या दृष्टीनेदेखील। (कर्तुम्) मी विहिलेली कर्मे करणे। (एव) च। (अर्हब्सि) तुला योग्य आहे. मग आता इथे या लोक संग्रहाचा बाबतीत मोठा मतभेद आहे. तो मोठा विवादाचा विषय होऊन गेलेला आहे. मग मोतीवालेबुवांनी या बाबत एक वेगळेच मत व्यक्त केलेलं आहे तेच सर्वमान्य आहे आणि तेच आपण इथे मांडणार आहोत. (जनकाट्यः) जनकराजासारख्खे श्रीमुखे बोध लाभलेले ज्ञानी पुरुष ते (कर्मणा एव) कर्माद्वाराच (संन्तिद्धिम्) परमेश्वरप्राप्तीरूप संसिद्धिला परमेश्वराच्या साक्षातकाररूप संसिद्धिला (आस्थिता) प्राप्त झालेत. (हि) म्हणूनच तू सुद्धा (लोकसंग्रहम्) लोकसंग्रहाचा विचार करीत सांता कर्म करायलाच पाहिजेत. इथे लोकसंग्रहाचा अर्थ नेमका काय? लोकसंग्रह म्ह. कर्मपैकीचा लोक संग्रह नव्हे. आणि भगवंत अर्जुनदेवाला लोकसंग्रहाकारणे युद्ध करायला सांगत आहेत असंही नाही. हा अर्थ मोतीवालेबुवांनी मुळीच मान्य नाही. कारण अर्जुनाने जरी युद्ध केलं नसतं तरी युद्ध झालंच असतं. आणि अर्जुनदेवालाही युद्ध करावसं वाटलंच असतं. कारण भगवंत अठराव्या अध्यायातल्या एक्कोणसाठाव्या श्लोकात म्हणत आहेत की। ज्या अहंकाराला आश्रय घेऊन तू युद्ध करत नाही। युद्ध करत नाही असं म्हणतोस हा तुझा निश्चय मिथ्या आहे. कारण तुझी प्रकृति स्वभाव तुला ते करायला लावेलच. हे काय पण युद्ध कर असं म्हणावंच लागत नाही. कारण युद्ध करणं ही क्रिया प्रारब्धाधिन आहे. तिथे देवतांचे चेष्टकत्व आहे. म्हणून तू लोकसंग्रहाकारणे युद्ध कर असं भगवंताला म्हणायचं नाही. मग लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि इथे लोकसंग्रहाचा अर्थ काही वेगळाच असला पाहिजे.भगवंत म्हणतात। जनकादिक जे आहेत त्यांना त्यांच्या साधनदात्याने आज्ञा केली की। तुम्ही आमच्या आज्ञेनुसार निष्कामपणे हे राज्य सकट चालवा. सुख-दुःखे समाकृतः अशा रीतीने चालवा. आणि ती त्यांच्या साधनदात्याची आज्ञा त्यांनी यथा तथा पाळून राज्य चालवलं. आणि त्यात एकदा जनकाचं राज्य कोण्या दुसऱ्या राजाने जिंकून घेतलं तेव्हा त्या जनकाने उत्सव मनवला. त्याने घरोघरी साखर वाटली. असे राज्य चालवून त्याने आज्ञाच पाळली. तो पूर्णपणे अनुसरलाच. आणि अनुसरून मग त्याने निष्काम कर्मयोग आचरला आणि त्याद्वारा तो परमेश्वरप्राप्तीला गेला. तसा तू देखील प्राप्त हो. आणि समजा। तुला तो मोह नकोच आहे तरी पण तू एक विवेक लक्षात ठेव की। लोकसंग्रह तुला पाळायलाच पाहिजे. म्हणून भगवंत अर्जुनदेवाला सांगत आहेत की। तू जर आमची आज्ञा टाकून देशील आणि म्हणशील की देवाची आज्ञा पाळण्यापेक्षा आपण आपल्या पाया- पुण्याचाच विचार केला पाहिजे. यात पाय जास्त आहे म्हणून आपण युद्ध सोडून देऊ असं जर तू म्हणशील तर भविष्यातले ज्ञानिये। जे माझ्यावर श्रद्धा ठेवणारे। माझी आज्ञा पाळणारे। त्यांनादेखील तुझा आदर्श ठेऊन। तुझ्या सारख्याच वासना ते करतील. की अर्जुनासारखा ज्ञानिया त्यानेही देवाचं ऐकलं नाही। तोही आपल्या विवेकालाच मानून आणि युद्ध सोडून दिलं. म्हणून आपणही आपल्या विवेकालाच प्रमाण मानलं पाहिजे। देवाच्या आज्ञेला प्रमाण मानायला नको असे म्हणणारेही पुढे चालून होतील. एवढ्या मोठ्या अर्जुनानेही देवाची आज्ञा ऐकली नाही. जसे श्रीउद्धवदेवही भगवंताची आज्ञा न मानून समआसनी बैसले नाही. देवाची आज्ञा पाळण्यापेक्षा आपण आपल्या पापा-पुण्याचाच विचार केला पाहिजे. असा विवेक करून ईश्वर आज्ञा पाळणार नाहीत. त्यामुळे त्यांचा आज्ञाभंगाच्या दोषालाही तू कारणीभूत होशील. म्हणून इथे जो लोकसंग्रह सांगितला तो म्हणजे ईश्वरविहीत कर्म करणं वांचून वैदीक कर्म करणं हा नव्हे. तसेच ज्ञानियाचा देखोवेखी इतर पुरुष। बोधवंत। नुतन साधनी प्रवर्तला। हे कदाचीत आचरणापासून भ्रंशण्याची शक्यता असते. ज्ञानियाने जर प्रसादसेवा न केली तर त्याचा देखोवेखी इतरही प्रसादसेवा करणार नाहीत. एखादा जरठज्ञानिया म्हणेल की। मला दिवसातून एकच वेळा प्रसादसेवा केली तरी चालते कारण माझे सत्व ते कधी भंगतच नाही. मग हे कदाचीत खरंही असेल परंतु त्याने इतरांसाठी तरी त्रिकाळ प्रसादसेवा केलीच पाहिजे. हा आचार. ।।२०।।

यत् यत् आचरति श्रेष्ठम्।
तत् तत् एव जनः ।
सः यत् प्रमाणम् कुरुते।
लोकः तत् अनुवर्तते ।।

श्रेष्ठम्। यत् यत्। आचरति। इतरः जनः। तत् तत् एव।सः। यत्। प्रमाणम् कुरुते। लोकः। तत्। अनुवर्तते.

तर असे का म्हणून भगवंत पुढे म्हणत आहेत।
(श्रेष्ठम्) श्रेष्ठ पुरुष। (यत् यत्) जे जे. (आचरति) आचरण करतो। (उतरः जनः) इतर लोक। (तत् तत् एव) तसं तसंच आचरतात। वागतात। (तः) तो श्रेष्ठ पुरुष। (यत्) जे काही. (प्रमाजम् कुरुते) योग्य मानतो। चांगले समजतो। (लोकः) सामान्य लोकदेखील। (तत्) त्याला। (अनुवर्तते) अनुसरून वागतात. तात्पर्य : कुळकुळात आणि इतरांमध्ये देखील तू श्रेष्ठ आहेस. तुच जर माझ्या आज्ञेचे उल्लंघन करशील तर इतरही तसंच करतील. त्या अनिष्ट पायंड्याला। रूढीला तुच निमित्त ठरशील. ।।२१।।

न मे पार्थ अस्ति कर्तव्यम्।
त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
न अनूवाप्नम् अवाप्तव्यम्।
वर्त एव च कर्मणि ।।

पार्थ। मे। त्रिषु लोकेषु। किञ्चन। कर्तव्यम्। न अस्ति।च। अवाप्तव्यम्। अनवाप्तम्। न। कर्मणि एव। वर्ते.

मी मात्र निमित्त ठरत नाही कारण की। मी लोककल्याणासाठीच तुला कर्मे करायला सांगतो आणि मी काहीच करीत नाही असे समजू नकोस. मी देखील कर्म करतो
(पार्थ) हे अर्जुना। (जे) मला। (त्रिषु लोकेषु) देव। मनुष्य। तिर्यंच ह्या तिन्ही लोकांविषयी। (किञ्चत) काही देखील। (कर्तव्यम्) कर्तव्य। (ज अस्ति) नाही। (उपकारकत्र्याविषयी काही कर्तव्य असते. मजवर कोणाचाच उपकार नाही मग मला कर्तव्य कसे बरे असणार)। (च) त्याचप्रमाणे। (अवाप्नन्यम्) प्राप्त करून घेण्यासारख्खे। (अनवाप्नम्) काहीही शिल्लक। (त) नाही. किंवा त्यांचाकडून मला काही प्राप्त करून घ्यायचे आहे किंवा प्राप्त करून घेण्यासारख्या काही गोष्टी त्यांचा जवळ आहेत असेही नाही. किंवा माझ्याजवळ काहीतरी नाही आहे जे मलात्यांचाकडून मिळणार आहे असेही नाही. तरी देखील। (कर्मणि एव) जीवोद्धरणरूप कर्मांत। (वतें) मी वर्ततो आहे. ते मी करतच आहे. मी आनंदाचा पुतळा आणि तुम्ही निरानंद. तुम्हाला काहीतरी करमणुकीचे साधन असलं तर तुमचा काळ कंठतो. इथे तसं नाही. आम्ही आत्मरमण आहोत। आम्हाला कशाचीच गरज नाही. थोडीशी तुम्हाला भुक लागली तरी केव्हा खाईन असे तुम्हाला सतत वाटत रहाते. चहाची वेळ झाली म्हणजे ती मी कधी घेईन असे होते. असे तुम्ही सर्वकाळ अन्यरत आहात. अशा तुमच्याकडून मला काय मिळणार आहे. तरीसुद्धा मी हे जीवोद्धरणरूप कर्म करतोच आहे. आणि जर मी माझे हे कर्म केले नाहीत तर काय होईल ते पुढे सांगतो ऐक. ।।२२।।

यदि हि अहम् न वर्तेयम्।
जातु कर्मणि अतन्द्रितः ।
मम वत्र्म अनुवर्तन्ते।
मनुष्याः पार्थ सर्वशः ।।

यदि। अहम्। अतन्द्रितः जातुः। कर्मणि। न हि वर्तेयम्।पार्थ। सर्वशः। मनुष्याः। मम। वत्र्म। अनुवर्तन्ते.

(यदि) जर का। (अहम्) मी। (अतन्द्रितः जातुः) कदाचित माझ्या त्रिगुणातीत अविक्रिय अशा युद्धत्वानुसार असंग होऊन जीवांविषयी यत्किंचितही अनुकंपा न उपजू देता। (कर्मणि) जीवोद्धरणरूप कर्मे। (न हि वर्तेयम्) न करू लागलो तर। (पार्टी) हे अर्जुना। (सर्वशः) सर्व प्रकारांनी। (मनुष्याः) मनुष्यदेहधारी जीव। (मस) माझ्या। (वत्र्म अनुवर्तन्ते) आचरणानुसारच वागू लागतील. अर्थात स्वतःच्या उद्धारासाठी ते काहीच करणार नाहीत. जीवाच्या उद्धारासाठी मी प्रयत्न करतो म्हणूनच जीवही थोडाफार का होईना आचार करतात. मी जीवोद्धरण करायचं सोडून दिलं तर मग जीवही आपल्या जीवोद्धरणाची काळजी सोडून देतील. आणि आळशी होतील. कुठल्याही प्रकारचा देवधर्म। स्मरण। भक्तीरूप कर्म करणार नाहीत. ।।२३।।

उत्सीदेयुरिमे लोका।
न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
सङ्करस्य च कर्ता स्याम्।
उपहन्याम् इमाः प्रजाः ।।

चेत्। अहम्। कर्म। न कुर्याम्। इमे। लोकाः। उत्सीदेयुः। च। सङ्करस्य। कर्ता स्याम्। इमाः। प्रजाः। उपहन्याम्.

त्याचा दुष्परिणाम काय होईल ते भगवंत सांगत आहेत।
तर
(चेत्) जर का। (अहम्) मी। (कर्म) जीवोद्धरणरूप कर्म चतुर्विध दानाचे दातृत्व करणे हेच कर्म। (न कुर्याम्) न करू लागलो तर। (इमे) हे सर्व। (लोकाः) लोक। (उत्सीदेयुः) भ्रष्ट होतील। (च) आणि (मी)। (सङ्करस्य) भ्रष्टत्वाचा। (कर्ता स्याम्) करणारा ठरेल। (इमाः) या सर्व। (प्रजाः) जीवजातीचा। (उयहन्याम्) घात करणारा ठरेन.परमेश्वर ज्ञान देतात। त्या ज्ञानदेहात जीव परमेश्वरविषयक काहीना काही कर्मे करतो. त्यामुळे योग्यता होते आणि प्रमाददेहीही काही इष्ट क्रिया करतो. त्यामुळे ईश्वरी कणव विसावते. या योग्यतेमुळे व कणवेमुळे परमेश्वर जीवांना संबंधादी दाने देतात. त्यामुळे सृष्टीचक्रात कर्मफळांचे संतुलन रहाते. जीवोद्धरण कार्यातले मुख्य काम ज्ञान देणे हेच जर परमेश्वराने केले नसते तर या सृष्टीचक्रात सर्वत्र अनिती भ्रष्टाचार बोकाळला असता आणि संतफळे औषधालाही दिसली नसती म्हणून भगवंत म्हणतात। जीवोद्धरणरूप कर्म आम्ही केले नसते तर लोक भ्रूष्ट झाले असते. जीवजात नेहमीच दुःखात राहीली असती या अर्थाने तिचा घात झाला असता.मग इथे नष्ट होतील म्ह. काय? कारण जीव तर नित्य आहे मग तो कसा नष्ट होऊन जाईल ? नष्ट होतील म्ह. पापरत होतील. दुसरे। दुःखच जोडून घेतील आणि सर्वकाळ दुःखातच रहाणं हे त्यांचे नष्ट होणे होय. आणि एकमेकाला दुःखदायी ठरतील. मग सङ्कर शब्दाच्या अर्थामध्ये मोठी गल्लत होते. त्यामुळे 'सङ्करस्य कर्ता च' याचा अर्थ इतर टीकाकार वर्णसङ्कराचा कर्ता मी होईन। त्याला निमित्त होऊन जाईन असाच करतात. मग सङ्कर शब्दाचा वास्तवीक अर्थ असा. की ज्याचा जो अधिकार आहे ते कर्म तो करतो ती व्यवस्था झाली परंतु ज्याचा जो अधिकार नाही ते कर्म जर तो करू लागला तर तो सङ्कर होय. अर्थात सङ्कर शब्दाचा कर्मसङ्कर असा भगवंताना अभिप्रेत आहे. वर्णसङ्कर नाही. सङ्कराला काय कारण असते ते तर अर्जुनाने पहिल्या अध्यायात सांगून टाकले आणि देवाने त्याचे काही निराकरण केले नाही. ते काही देवाला अमान्य आहे असे काही दिसत नाही. अर्थात भगवंत इथे असे म्हणत आहेत की। मी जर वेधा-बोधादिकाचे दातृत्व न करू लागलो तर जो ज्या कर्माचा अधिकारी आहे तो ते न करून अन्यथाज्ञानामुळे आपल्या अधिकारापेक्षा हीन कर्म करू लागेल. आणि एखादा आपल्या आवाक्या बाहेरचे कर्म करू लागेल. निर्बुद्ध असून लोकांना शिकवायला लागेल. असा कर्म सङ्कर होईल. आणि त्यामुळे मी या जीवजातिचा घात करणारा। अनिष्ट करणारा ठरेन. आणि म्हणूनच वस्तूतः मला कशाचीच गरज नसतांना। मी आत्मतृप्न आत्मरमण असतांनाही जीवोद्धरणरूप कर्म करतो आणि म्हणून तू देखील तुझ्या भल्याचे ईश्वर आज्ञा पालनरूप कर्म केलं पाहिजे म्हणजे हे सर्व जीवोद्धरणाचे जे चक्र आहे ते सुरळीत चालू राहील. ।। २४ ।।

सक्ताः कर्मणि अविद्वांसः।
यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्यात् विद्वान् तथा असक्तः।
चिकीर्षुः लोकसङ्ग्रहम् ।।

भारत। कर्मणि। सक्ताः। अविद्वांसः। यथा। कुर्वन्ति।तथा। लोकसंग्रहम्। चिकीर्षुः। विद्वान्। असक्तः। कुर्यात्.
पुढच्या श्लोकात भगवंत लोकसंग्रह करू इच्छीणाऱ्या विद्वानासाठी।
ज्ञानियासाठी आचार सांगत आहेत.
(भारत) हे अर्जुना। (कर्मणि) कमांत। (सक्ताः) आसक्त झालेले। अनुरक्त झालेले। (अविद्वांसः) अज्ञान लोक। (यथा) ज्याप्रमाणे। (कुर्वन्ति) कर्मे करतात। (तथा) त्याप्रमाणे ईश्वरविहित कर्मांत तत्पर होऊन। (लोकसङ्ग्रहम्) लोकांना अनुकुळ करून। (चिकीर्युः) घेण्याची इच्छा असलेल्या। (विद्वान्) विद्वान पुरुषाने। (असक्तः) वैदिक कर्मांविषयी अत्यंत निरिच्छ होऊन। (कुर्यात्) ईश्वरविहित कर्मे करावीत. ।।२५।।

न बुद्धिभेदम् जनयेत्।
अज्ञानाम् ‌कर्मसग्रिनाम् ।
जोषयेत सर्वकर्माणि।
विद्वान् युक्तः समाचरन् ।।

विद्वान्। कर्मसद्रिनाम्। अज्ञानाम्। बुद्धिभेदम्। न जनयेत्।युक्तः। सर्वकर्माणि। समाचरन्। जोषयेत्.
ईश्वरविहित कर्माविषयी लोकांना अनुकूल करून घेण्यासाठी ती कर्मे तत्परतेने करावीत. मग इतरांना तुम्हीही ईश्वरविहित कर्मे करा। देवताविहित वैदीक कर्मे तुच्छहोत ती करू नका असे सांगावे काय? कधीच सांगू नये। हे पुढच्या श्लोकी भगवंत सांगतात.
(विद्वान्) विद्वान पुरुषाने। (कर्मसद्रिनाम्) देवताविहित वैदिक कर्मांमध्ये आसक्त असलेल्या। (अज्ञानाम्) अबुद्ध लोकांचा। (बुद्धिभेदम्) त्या कर्मांवरील विश्वास उडेल असे कर्म। असे निरुपण आपणहून। (न जनयेत्) करू नये। (युक्तः) संयमी अनुसरल्या निमित्तविधीच्या पुरुषाने। (सर्वकर्माणि) ईश्वरविहित सेवादास्य शुश्रुषा। (समाचरन्) करीत असता। (जोषवेत्) बुद्धीभेदाच्या बाबतीत मौन असावे. दुसरा अर्थ - मी जरठ आहे। मला ही कर्मे करायची आवश्यकता नाही अशासारख्खे म्हणून अज्ञानजनाचा बुद्धीभेद आपण करू नये. सामान्य कर्माधिकारी जे जन आहेत त्यांचासाठी तरी सामान्य ईश्वर आराधनारून कर्मे ती केलीच पाहिजेत. जो विद्वान आहे त्याने कर्मामध्ये आसक्त असलेल्या लोकांचा। अज्ञान जनांचा बुद्धीत भ्रम अर्थात कर्मामध्ये म्ह. स्मरण। प्रसादसेवा स्थान वंदनादि कर्मांमध्ये अश्रद्धा निर्माण करू नयेत. ती कर्मे परंपरेने जशी आपण करत आलो त्यानुसार आचरून ती परंपरा सांभाळावी. ती परंपरा मावळून गेली तर अज्ञानांचं फार मोठं नुकसान होऊन जाईल. ।।२६।।

प्रकृतेः क्रियमाणानि।
गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा।
कर्ता अहम् इति मन्यते ।।

सर्वशः। कर्माणि। प्रकृतेः गुणैः। क्रियमाणानि।अहङ्कारविमूढात्मा। अहम्। कर्ता। इति। मन्यते.

वैदिक कर्मांत आसक्त जनांचा बुद्धीभेद न करण्याविषयी कसा विवेक करावा? आणि ते अज्ञान जन त्या कर्मांत कोण्या अर्थाने आसक्त असतात ?
(व्तर्वशः) सर्व प्रकारची सहेतुक। (कर्माणि) आगंतुक अनारब्ध प्रारब्ध कर्मे। (प्रकृतेः गुणैः) प्रकृतीच्या (चेतन प्रकृती ज्या देवता त्यांच्याठिकाणी असलेल्या रज। तम। सत्व या तीन गुणासदृश्य कर्मानुरूप मनुष्देह जीवास प्राप्त होते. त्या गुणानुसारच)। (क्रियमाणानि) केली जातात. असे असूनही। (अहङ्कारविमूढात्मा) अहंकारामुळे विमूढ झालेला पुरुष। (अहम्) मी। (कर्ता) कर्ता आहे. (इति) अब्से। (मन्यते) अन्यथाज्ञानरूप समजतो. वास्तविक तो एकटा कर्ता नसतो. इतर अनेक प्रकारची चेष्टकत्व। अधिष्ठानसामर्थ्यादि योग हे सर्व असल्यावरच तो कर्म करू शकतो. ।।२७।।

गुणा गुणेषु वर्तन्त।
इति मत्वा न सज्जते ।।०३/२८।।
गुणाः गुणेषु वर्तन्ते।
इति मत्वा न सज्जते ।।

तु। गुणकर्मविभागयोः। तत्त्वविद्। महाबाहो। गुणाः। गुणेषु। वर्तन्ते। इति। मत्वा। न सज्जते.

(तु) परंतु (अहंकारविमूढात्मा वगळून)। (गुणकर्मविभागयोः) भुण आणि कर्म यांच्या परस्पर संबंधाचे। (तत्त्वविद्) तत्त्व जाणणारा ज्ञानी पुरुष मात्र। (महाबाहो) हे अर्जुना। (गुणाः) प्रकृतीजन्य रज। तम। सत्वादि गुण। (गुणेषु) जीवाने अर्जिलेल्या तिन्ही गुणांविषयी। (वर्तन्ते) कार्य करतात। (इति) असे। (मत्वा) यथार्थपणे जाणून। (न सज्जते) पुढिलाच्या राजस तामस सात्विक सुखांनी समाधान मानत नाही। दुःखांनी अनुकंपा उपजू देत नाही अथवा पुढिलाच्या अज्ञाना अन्यथाज्ञानाविषयी कीव करीत नाही. त्या त्रिगुणात्मक कर्मांमध्ये आसक्त होत नाही. कारण त्याला याची जाणीव असते की चेष्टकत्वामुळे केली जाणारी आहेत। पूर्वप्रारब्धामुळे केली जाणारी आहेत। संस्कारामुळे केली जाणारी आहेत. ।। २८ ।।

प्रकृतेः गुणसंमूढाः।
सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तान् अकृत्याविदान् मन्दान्।
कृत्मविद् न विचालयेत् ।।

प्रकृतेः। गुणसंमूढाः। गुणकर्मसु। सज्जन्ते।तान्। अकृत्मविदान्। मन्दान्। कृत्स्रविद्। न विचालयेत्.

(प्रकृतेः) प्रकृतीच्या। (गुणसम्मूढाः) रज। तम। सत्व या तिन्ही गुणांनी मोहित झालेले। अन्यथाज्ञानाने ग्रासलेले जन। ज्यांना दैवपैकीचे काही देय वर्तलेलं नाही असे जन (गुणकर्मसु त्रिगुणात्मक ज्ञान। त्रिगुणात्मक सुखे व धर्म। अर्थ। काम। मोक्ष प्राप्त्यर्थ केली जाणारी त्रिगुणात्मक पुण्यकर्मे यांत। (सज्जन्ते) आसक्त होतात। (तान्) अशा त्या। (अकृत्याविदान्) अत्यल्प ज्ञान असणाऱ्या। (मन्दान्) मतिमंदांना। (कृत्याविङ्) ज्ञानी पुरुषाने। (न विचालयेत्) निरुपणाद्वारा चाळवू नये। बुद्धीभेद करू नये. मग ज्ञानियानेही अन्यथाज्ञान न पुसत फेडावे तिथे विवेकपूर्वकच अन्यथाज्ञान फेडावे. तो आपल्यावर अनुकुल असला पाहिजे. भलत्याचे अन्यथाज्ञान फेडाल तर त्याचावर त्याचा इष्ट परिणाम होणार नाही. (अकृत्याविद् शब्दाचा दुसरा अर्थ परमेश्वराला न समजणारा। न जाणणारा आणि कृत्सक विद् म्हणजे परमेश्वराचे ज्ञान असलेला). ।।२९।।

मयि सर्वाणि कर्माणि।
संन्यस्य अध्यात्मचेतसः ।
निराशीः निर्ममः भूत्वा।
युध्यस्व विगतज्वरः ।।

अध्यात्मचेतसः। सर्वाणि कर्माणि। मयि संन्यस्य।निराशीः। निर्ममः। भूत्वा। विगतज्वरः। युध्यस्व.

आता इथून पुढे एथीचा कर्मयोग कसे होऊन आचरायला पाहिजे ते सांगतआहेत. जाणत्या पुरुषाने वैदिक कर्मांबद्दल अजिबात आसक्ती धरू नये. वैदिक कर्म आचरणाऱ्या अज्ञान जनांचा बुद्धीभेद करू नये परंतु वैदिक कर्म मुळीच करू नयेत काय ? म्हणून भगवंत म्हणतात। वैदिक कर्म करण्याचा प्रसंगच पडला तर असन्निधानात तो करूच नये। सन्निधानात मात्र ईश्वर आज्ञा असेल तर ती आज्ञा म्हणुन करावी लागतात.
(अध्यात्मचेतसः) ध्याननिष्ठ चित्ताने। (सर्वाणि कर्माणि) वैदिक अथवा अवैदिक सर्वच कर्मे। (मयि संन्यस्य) श्रीकृष्ण भगवंत उपलक्षणे परमेश्वर अवताराच्या ठायी समर्पण करून अर्थात त्यांच्या आज्ञेने व त्यांच्यासाठीच कर्मे करावीत. (युद्ध करणे हे वैदिक कर्म आहे। ते तू या सिद्धांताप्रमाणे)। किंवा (सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य) सर्व कर्मे जी काही तू करतो आहेस ती तू माझ्या अधीन होऊन कर. माझ्यावर सोपवून दे. आणि मी सांगितलेले आहे त्याप्रमाणे कर. (अध्यात्मचेतसः) आत्मा शब्दे परमेश्वर. सर्वकाळ परमेश्वरात चित्त असलेला तो अध्यात्मचेतसः. तू असा अध्यात्मचेतसः होऊन (युद्ध करणे हे वैदिक कर्म आहे ते तू या सिद्धांताप्रमाणे) (निराशीः) राज्यादिकांची आशा न धरता। फलेच्छा न करीत (निर्ममः) ममतारहित (भूत्वा) होऊन (विगतज्वरः) कौरवांनी वेळोवेळा केलेला अपमान। द्रौपदीच्या केलेल्या छळामुळे अंतःकरणी असलेला संताप बाजूला सारून। कखाय। द्वेष। वर्मस्पर्शादि बाजूला ठेवून (युध्यस्व) युद्ध कर. ।।३०।।

ये मे मतम् इदम् नित्यम्।
अनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तः अनसूयन्तः।
मुच्यन्ते ते अपि कर्मभिः ।।

ये। मानवाः। अनसूयन्तः। श्रद्धावन्तः। नित्यम्। मे। इदम्। मतम्। अनुतिष्ठन्ति। ते।अपि। कर्मभिः। मुच्यन्ते.

(ये) जे। (मानवाः) वेधाबोधामुळे मायादि देवतांनाही मान्य झालेले पुरुष। (अनसूयन्तः) दोषदृष्टीरहित असून। (श्रद्धावन्तः) शास्त्र व स्थान। प्रसाद। वासनिक। भिक्षु यांचेविषयी श्रद्धासंपन्न असून। (नित्यम्) नेहमी। (मे) माझ्या। (इदम्) ह्या। (मतम्) मताला। (अनुतिष्ठन्ति) अनुसरून असतात। वागतात। (ते) ते पुरुष। (अपि) (असन्निधानस्थित असले जरी तरी) देखील। (कर्मभिः) सकळ कर्मबंधनापासून। (मुच्यन्ते) मुक्त होतात. म्हणजे त्यांना कर्मबंधन लागत नाही आणि पूर्वील जे संचीत कर्म आहेत ते या दास्याद्वारा नष्ट होतात नाहीसे होतात. मग अपि इथे निश्चयावाचक असला पाहिजे. त्यानुसार अर्थ. ते पुरुष सकळ कर्मबंधनांपासून मुक्त होतातच. असा होईल. ।। ३१ ।।

ये तु एतत् अभ्यसूयन्तः।
न अनुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढान् तान्।
विद्धि नष्टान् अचेतसः ।।

तु। ये। अभ्यसूयन्तः। एतत्। मे। मतम्। न अनुतिष्ठन्ति।तान्। अचेतसः। सर्वज्ञानविमूढान्। नष्टान्। विद्धि.

(तु) परंतु। (ये) जे। (अभ्यसूयन्तः) अनंत सृष्टीतील ज्ञानदेही अर्जिलेल्या कुसंस्कारामुळे। प्रसवामुळे माझ्या निरुपणातही दोषदृष्टीने पाहणारे अथवा ज्ञानिया भक्ताविषयी दोषदृष्टी असलेले। मग ते बोधवंत का असेनात। ज्ञानी का असेनात। (एतत्) ह्या। (मे) माझ्या। (मतम्) मतानुसार। (न अनुतिष्ठन्ति) वागत नाहीत। (तान्) ते लोक। (अचेतसः) मूर्ख आहेत। (सर्वज्ञानविमूढान्) लवकरच ते बोध गमावतील। (नष्टान्) सृष्टी शून्य करतील। (विद्धि) असे समज एवं मागच्या श्लोकी कार्यरूप बोधाचे पुरुष सांगितले आणि या श्लोकी प्रसवी कु परीचे बोधवंत सांगितले. ।।३२।।

सदृशम् चेष्टते स्वस्याः।
प्रकृते ज्ञानवान् अपि ।
प्रकृतिम् यान्ति भूतानि।
निग्रह किम् करिष्यति ।।

ज्ञानवान्। अपि। स्वस्याः। प्रकृतेः। सदृशम्। चेष्टते। भूतानि। प्रकृतिम्। यान्ति। निग्रहः। किम्। करिष्यति.

मागील श्लोकी पूर्वप्रसवामुळे परमेश्वराचे मत जीव अनुष्ठित नाही। अनुसरत नाही त्यामुळे तो सृष्टी शून्य करून घेतो हे सांगितले तर याच कारणामुळे पुरुष बोध गमावतो काय ? याचे उत्तर पुढील श्लोकी भगवंत देत आहेत.मग काही लोक आपल्या विचारातही दोषदृष्टीने पहातात. असं का? म्हणून भगवंत पुढच्या श्लोकात याचे उत्तर देत आहेत.
(ज्ञानवान्) ज्ञानी पुरुष बोधवंत। (अपि) देखील। (स्वस्याः) आपल्या। (प्रकृतेः) देहसंबंधिक लेपिक रज। तम। सत्व। (सदृशम्) त्यानुसारच। (चेष्टते) वर्तन करतो कारण। (भूतानि) सर्व प्राणीमात्र। (प्रकृतिम्) प्रकृतीसंबंधी राजस। तामस। सात्विक स्वभावाच्या वळणावर। (यान्ति) जातात. याविषयी। (निग्रहः) हट्ट किंवा संयम। (किम्) काय। (करिष्यति) करील. अर्थात निग्रहाचा काहीच उपयोग होत नाही. का? कर्मरहाटी जीव सदा परतंत्र आहे. ह्या प्रकृती-दोषसंबंधानेही पुरुष ज्ञान गमावतो. मग ज्ञानियाने हे चुकविण्याकरीता काय केले पाहीजे याचे उत्तर पुढील दोन श्लोकी देतात. हा श्लोक द्वय अर्थी आहे. प्रकृति शब्दाचा अर्थ अनंता सृष्टीचा दोषांचा संस्कार। प्रसव. का 'बाइ: स्वभावासि नाशु नाही' या वचनामध्ये स्वभाव शब्दाचा एक अर्थ अनंता सृष्टीचा ज्ञानदेहीचा प्रसव असाही केलेला आहे. असा अर्थ करून एक प्रकार. आणि दुसरेनि अर्थे प्रकृति म्ह. देवता संपादक प्रकृति. त्याचानुसार दुसरा प्रकार घडतो. ।। ३३ ।। मग आता प्रकृतिनुसारच जर वर्तन आहे तर ज्ञानियाने त्या प्रकृतिच्या वाहीच वर्ताव काय? ज्ञानी जरी असला तरी त्याला देवतेने संपादलेली प्रकृति जशी आहे तसंच तो वर्तन करतो. म्हणून त्याने इंद्रियामनाच्या वाहीच वागावे काय? त्या देवता संपादीत आणि पूर्व प्रसवामुळे मिळालेल्या प्रकृतिवर विजय मिळविण्यासाठी काय केलं पाहिजे ते भगवंत सांगत आहेत.

इन्द्रियस्य इन्द्रियार्थे।
रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोः न वशम् आगच्छत्।
तौ अस्य परिपन्थिनौ ।।

इन्द्रियस्य। इन्द्रियार्थे। रागद्वेषौ। व्यवस्थितौ।तयोः। वशम्। न आगच्छत्। अस्य। तौ। परिपन्थिनौ हि.

(इन्द्रियस्य) प्रत्येक इंद्रियाचा। (इन्द्रियार्थे) इंद्रियार्थात। विषयात। (रागद्वेयौ) राग अथवा द्वेष। (व्यवस्थितौ) असतो। (तयोः) त्या दोघांच्या (राग अथवा द्वेषाच्या)। (वशम्) अधिन। (न आगच्छेत्) होऊ नये। (अस्य) ह्या बोधवंताचे मग तो अनुसरला असो की कर्मरहाटीतला असो। (तौ) रागद्वेष। (पश्यिन्यिनौ हि) वाटमारे लुटारू आहेत असे निश्चित समजावे.
सुंदर वस्तूंबद्दल आकर्षण वाटणं आणि कुरूप वस्तूंबद्दल द्वेष वाटणं हा नेत्रंद्रियाचा स्वाभाविक धर्म आहे। गुण आहे. त्याचप्रमाणे रुचणाऱ्या वस्तूंबद्दलआसक्ती वाटणं आणि न रुचणाऱ्या वस्तूंबद्दल घृणा वाटणं हे रसना इंद्रियांचे कार्य आहे. म्हणजे इंद्रियांचा इंद्रियार्थांविषयी राग द्वेष असणं ही स्वाभाविक गोष्ट आहे. परंतु ज्ञानियाने त्या राग द्वेषांच्या अधीन होऊ नये. विधीबागे मिळालेला इंद्रियार्थ। घेतलेया सुख न घेतलेया दुःख अशा लक्षणाच्या पुरुषापासून मिळालेला इंद्रियार्थ तो जरी आपल्याला रुचणारा नसेल तरी तो घ्यावाच. तिथे आपल्या रुची अरुचीचा विचार न करता त्याच्या धर्मरूप प्रितीचा विचार करावा. धर्म पुढे करून पदार्थ घ्यावा. ।।३४।।

श्रेयान् स्वधर्मः विगुणः।
परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनम् श्रेयः।
परधर्मः भयावहः ।।

स्वनुष्ठितात्। परधर्मात्। विगुणः। स्वधर्मः। श्रेयान्।स्वधर्मे। निधनम्। श्रेयः। परधर्मः। भयावहः। स्वधर्मे निधनम् श्रेयः.

रागद्वेषाच्या त्यागाविषयी भगवदाज्ञेप्रमाणे वैदिक कर्माचा त्याग हाच श्रेयस्कर आहे. वैदिक कर्मांमध्येदेखील रागद्वेषांचा त्याग सांगितलेला आहे. तो मात्र पूर्ण श्रेयस्कर नाही. कदाचित वैदिक कर्मे आचरणाऱ्याच्या ठिकाणी देखील रागद्वेषाचा त्याग व वैराग्य दिसलेच तर त्याचे अनुकरण करू नये। म्हणून भगवंत सूचना करतात.
हा श्लोक गीतेत दोन ठिकाणी आलेला आहे. एक इथे आणि दुसऱ्यांदा अठराव्या अध्यायात. परंतु तिथे त्याचा उत्तरार्थ काही वेगळाच आहे. रागद्वेषाच्या त्यागाविषयी भगवदाज्ञेप्रमाणे वैदिक कर्मांचा त्याग हाच श्रेयस्कर आहे. वैदिक कर्मांमध्येदेखील रागद्वेषांचा त्याग सांगितलेला आहे तो मात्र पूर्ण श्रेयस्कर नाही. कदाचित वैदिक कर्मे आचरणाऱ्याच्या ठिकाणीदेखील रानद्वेषाचा त्याग व वैराग्य दिसेलच तर त्याचे अनुकरण करू नये म्हणून भगवंत सुचना करतात.(स्वनुष्ठितात्) चांगल्याप्रकारे आचरल्या जाणाऱ्या। (परधर्मात्) वैदिकांच्या वैराग्यरूप आचरणापेक्षा। (विगुणः) कनियस पक्षाने अथवा दर्याच्या चौथ्या पक्षाने आचरला जाणारा। (स्वधर्मः) परमेश्वरविहित ज्ञानपूर्वक वैराग्य भक्तीधर्मच। (श्रेयान) श्रेयस्कर होय। (स्वधर्गे) या स्वधर्मात वर्तत असता। (विद्यनम्) मरण पावणे। (श्रेयः) कल्याणप्रद आहे। श्रेयस्कर आहे परंतु। (परधर्मः) विकल्पजनित वैराग्यादि धर्म। (भयावहः) भितीदायक आहे. त्यामुळे बोधाची हानी होईलच.
दुसरा अर्थ :- (स्वधर्मे) दर्या पुरुष। (निधनस्) मैळून सी। बी चा झाला अथवा त्रसाचा झाला अथवा डिंगरा इशाळुपर्यंत मैळला आणि मैळल्या चर्येनिशी सरला तरी। (श्रेयः) चांगलाच म्हणावा. इथे परधर्म असं देवताधर्मांना म्हटलेलं आहे असे एक मत. परधर्म असे विकाराला म्हटलेले आहे असे दुसरे मत. पर म्ह. दुसऱ्यांचा धर्म म्ह. आचार तो भयावहः म्ह. भयंकर आहे. भितिदायक। नुकसानकारक आहे. असाही अर्थ करतात. समजा एखादा त्रसाचा पुरूष आहे आणि तो म्हणेल की मी रुक्षान्नासारखा चतुर्थांशावर राहील तर तू तसं करू नकोस. त्यामुळे तुझं पतन होण्याची शक्यता आहे. कारण त्रसला साता जीव विषया शरण जाईल आणि त्रसला साता देशाचा सेवटा जाऊनि सर्वाधमत्व ब्राह्मणत्व स्विकरील म्हणून. म्हणून तू तुझ्या अधिकारानुसारच वर्तन कर. परधर्म म्ह. तुझ्या अधिकारपेक्षा श्रेष्ठ अधिकार तो श्रेष्ठ दिसत असला जरी तरी तुझ्यासाठी तो भयावहः। नुकसानकारक आहे. आपल्या अधिकारानुसार असलेला आपला आचार हा जरी विगुण असला। हीन प्रतिचा असला तरी तो दुसऱ्याच्या श्रेष्ठ आचारापेक्षा आपल्यासाठी श्रेयस्कर होय. ।।३५।।

अथ केन प्रयुक्तः अयम्।
पापम् चरति पूरुषः ।
अनिच्छन् अपि वाष्णेय।
बलात् इव नियोजितः ।।

वाष्णेय। अथ। अयम्। इव। बलात् नियोजितः। अनिच्छन्। अपि। केन। प्रयुक्तः। पापम् चरति.

बत्तीसाव्या श्लोकात पूर्वप्रसवामुळे जीव परमेश्वराच्या मताला अनुसरत नाही। मानत नाही हे सांगितले. तेहतिसाव्या (३३) श्लोकात देहसंबंधिक। प्रकृतिसंबंधिक दोषामुळे प्रमादी होतो हे सांगितले. आणि पस्तिसाव्या श्लोकात अन्यधर्माचे भ्रामक सुष्ट आचरण पाहून जीव प्रतारला जातो अशी संभावना सांगितली. अर्थात हे सर्व पापच आहे. बोधवंत पुरुष जाणून देखील ह्या पापास का बरं प्रवृत्त होतो? अशी शंका सकळ सामग्रीवंत विद्वान अर्जुनदेवांना पडणे स्वाभाविक होते म्हणून। (अर्जुन उवाच) अर्जुनदेव विचारते झाले.
(वाष्णेय) हे वृष्णीकुलभूषण श्रीकृष्णदेवा। (अथ) तर मग। (अयम्) हा पुरुष (बोध प्राप्त झाल्यामुळे पुरुषोत्तमाला जाणणारा। बोधयुक्त पुरुषार्थाने पुरुषोत्तमाला प्राप्त करून घेण्याची कुवत असलेला बोधवंत)। (इव) जणु काही। (बलात् नियोजितः) जबरदस्तीने वेठीस लावल्यासारखा। (अनिच्छन्) पाप करण्याची इच्छा नसताना। (अपि) देखील। (केन) कोणाकडून। (प्रयुक्तः) प्रेरित होऊन। (पापम् चरति) पाप आचरतो ? ।।३६।।

कामः एषः क्रोधः एषः। रजोगुणसमुद्भवः ।
महाशनः महापाप्मा। विद्धि एनम् इह वैरिणम् ।।

श्रीभगवानुवाच। रजोगुणसमुद्भवः। एषः कामः। एषः क्रोधः।महाशनः। महाशनः। महापाप्मा। एनम्। इह। वैरिणम्। विद्धि.

(श्रीभगवानुवाच) श्रीभगवंत म्हणाले। (रजोगुणसमुद्भवः) प्रसवरूप रजातून उद्भवणारा तसेच देहसंबंधी वा संयोगसंबंधी रजातून उद्भवणारा। (एषः कामः) जड चेतनाचा अभिलाष हाच आणि त्याची पूर्ती न झाल्यामुळे। (एषः क्रोधः) उत्पन्न होणारा क्रोध हाच (बोधवंताला पाप करण्यास कारणीभूत दोष आहे. काम व क्रोध एकाच नाण्याच्या दोन बाजू असल्यासारखे आहेत.)। (महाशनः) हा काम ज्याची भूक कधीच शमत नाही अशा खादाड राक्षसासारखा आहे अथवा। (महाशनः) कितीही समिधा हविर्द्रव्य टाकले तरीही तृप्न न होणाऱ्या अन्नीसारखा आहे। (महापाप्मा) फार मोठाली पापं करवणारा आहे। (एतम्) ह्यालाच तू। (यह) ह्या अध्यात्म साधनेत। (वैरिणम्) वैरी विघ्नरूप। (विद्धि) समज. ।।३७।।

धूमेन आव्रियते वह्नि।
यथा आदर्शः मलेन च ।
यथा उल्बेन आवृतः गर्भः।
तथा तेन इदम् आवृतम् ।।

यथा। धूमेन। वह्निः। च। मलेन। आदर्शः। आव्रियते।यथा। उल्बेन। गर्भः। आवृत्तः। तथा। तेन। इदम्। आवृतम्.

(यथा) ज्याप्रमाणे। (धुमेन) धुराने। (वहिःः) अग्नी। (च) आणि। (मलेन) धुळीने। मळाने। (आदर्शः) आरसा। (आब्रियते) आच्छादला जातो. तसेच। (यथा) ज्याप्रमाणे। (उल्वेन) जाराने। (गर्भः) गर्भ। (आवृत्तः) झाकलेला असतो। (तथा) त्याप्रमाणे। (तेन) त्या कामाने। (इदम्) हे ज्ञान। (आवृतम्) आच्छादले जाते। झाकले जाते.तात्पर्य। ह्या अभिलाषेमुळे कामामुळे ज्ञानाचे कार्य लोपते। ज्ञान मळते आणि पुरुष पापाला प्रवृत्त होतो. का? अनिष्ट सेवेतव विकल्यु संचरे आणि पुरुष जेतुल जेतुली विषयसेवा करी तेतुल तेतुला धर्मी निबळु जाए म्हणून. ।।३८ ।।

आवृतम् ज्ञानम् एतेन।
ज्ञानिनः नित्यवैरिणा ।
कामरुपेण कोन्तेय।
दुष्पूरेण अनलेन च ।।

च। कौन्तेय। दुष्युरेण। एतेन। कामरूपेण। अनलेन। ज्ञानिनः। नित्यवैरिणा। ज्ञानम्। आवृतम्.

(च) आणि। (कौन्तेय) हे अर्जुना। (दुष्पुरेण) कधीही तृप्त न होणाऱ्या। (एतेन) ह्या। (कामरूपेण) कामरूपी। (अनलेन) अन्नीप्रमाणे। (ज्ञानिनः) ज्ञानियांच्या। (नित्यवैरिणा) नेहमीच्या वैऱ्याने। शत्रुने। (ज्ञानम्) ज्ञानाला। (आवृतम्) आच्छादले आहे। झाकले आहे.तात्पर्य ह्या अभिलाषेमुळे। कामामुळे ज्ञानाचे कार्य लोपते। ज्ञान मळते आणि पुरुष पापाला प्रवृत्त होतो. का ङ्ग अनिष्ट सेवेतव विकल्पु संचरे : अ आणि ङ्गपुरुष जेतुल जेतुली विषयसेवा करी तेतुल तेतुला धर्मी निबळु जाएः ॐ ।।३९।।

इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः।
अस्य अधिष्ठानम् उच्यते ।
इन्द्रियाणि। मनः। बुद्धिः।
अस्य। अधिष्ठानम्। उच्यते।

एतैः विमोहयति एषः। ज्ञानम् आवृत्य देहिनम् ।।एषः। एतैः। ज्ञानम्। आवृत्य। देहिनम्। विमोहयति.

आता हा काम राहतो कुठे? ह्याविषयी निर्णय देतात की देहसंबंधी व संयोगसंबंधी काम यापैकी संयोगसंबंधी कामाला देहसंबंधी कामच कारणीभूतआहे. तो देहसंबंधी काम
(इन्द्रियाणि) पंचज्ञानेंद्रिये तथा तीन कर्मेंद्रिये। (मनः) मन आणि। (बुद्धिः) अंतःकरण चातुष्टयातील बुद्धी ही। (अन्य) या देहसंबंधी कामाचे। (अधिष्ठानम्) निवासस्थान अथवा कार्यस्थान। (उच्यते) म्हटली जातात. (एषः) हा काम। (एतैः) मन। बुद्धी व इंद्रिये यांचेद्वारा। (ज्ञानम्) ज्ञानाला। (आवृत्य) आच्छादन। झाकून टाकून। (देहिनम्) या जीवात्म्याला। (विमोहति) मोहात पाडतो ।।०३/४०।।

तस्मात् त्वम् इंद्रियाणि आदौ।
नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानम् प्रजहि हि एनम्।
ज्ञानविज्ञाननाशनम् ।।

तस्मात्। भरतर्षभ। त्वम्। आदौ। इंद्रियाणि नियम्य। ज्ञानविज्ञाननाशनम्। एनम्। पाप्मानम्। हि। प्रजहि.

परमेश्वरदत्त ज्ञान हे श्रेष्ठ असता काम हे क्षुल्लक अशा रजाचे कार्य असून कसे आच्छादु शकतो? ना पुरुष अप्रयत्नामुळे पूर्वप्रसवामुळे ज्ञानाचे कार्य करीत नाही. एवं पुरुषापराधाने ज्ञान हे श्रेष्ठ असूनही क्षुल्लक अशा रजोगुणाने आच्छादले जाते. मग त्या ज्ञानास उजळ राखण्यासाठी। सबळ करण्यासाठी पुरुषाने काय केले पाहीजे ? ते पुढील श्लोकी सांगतात.
कामाचे वसतिस्थान व कार्यस्थान इंद्रिये आहेत (तस्मात्) यासाठी। (भरतर्षभ) भरतकुळातील श्रेष्ठ अशा अर्जुना। (त्वम्) तू। (आदौ) आधी। (उन्द्रियाणि नियम्य) इंद्रियांचा संयम करून। (ज्ञानविज्ञाननाशनम्) ज्ञान नासून अन्यथाज्ञान संचरणाऱ्या। विज्ञान नासून साधनी अदक्षता आणणाऱ्या किंवा विज्ञान नासून स्वस्थता व तर्कशक्तीस खो देणाऱ्या। (एजम्) ह्या कामरूपी। (पाप्मानम्) पापीशत्रूला। (हि) निश्चयपूर्वक। (ग्रजहि) मारून टाक ।।४१।।

इंद्रियाणि पराणि आहुः।
इन्द्रियेभ्यः परम् मनः ।
मनसः तु परा बुद्धिः।
यः बुद्धेः परतः तु सः ।।

इंद्रियाणि। पराणि। आहुः। इन्द्रियेभ्यः। मनः। परम्। तु। मनसः। बुद्धिः। तु। बुद्धेः। यः। परतः। सः.

मागा चाळीसाव्या श्लोकी देहसंबंधी विकाराचे वसते ठाय सांगितले; पण ज्ञानदेही अप्रयत्ने करून गतसृष्टी आर्जिलेला प्रसवरूप कामविकार त्याहीपेक्षा श्रेष्ठ आहे. त्याचे वसते ठाय सांगतात.
(इन्द्रियाणि) इंद्रिये। (पराणि) विषय पदार्थांपेक्षा श्रेष्ठ बलवान। (आहुः) म्हटली जातात. कारण विषय पदार्थ जरी सन्मुख असला तरी इंद्रियांच्या ठिकाणी अधिष्ठानसामर्थ्य नसेल तर विषयोपभोग संभवत नाही अथवा अधिष्ठान सामर्थ्या अभावी इंद्रिये विषय पदार्थ सन्मुख असूनही विकरत नाहीत। (इन्द्रियेभ्यः) इंद्रियांपेक्षा। (मनः) मन। (परम्) श्रेष्ठ आहे। कारण मन जर न विकरलं तर इंद्रिये विकाराचे कार्य करीत नाहीत। (तु) आणि। (मनसः) मनापेक्षा। (बुद्धिः) विषयोपभोगाची निश्चिती अथवा विषय पदार्थ हस्तगत करण्याची युक्ती बुद्धीच्याच ठिकाणी आहे. एणे अर्थ ती परा म्हणजे श्रेष्ठ आहे. (तु) आणि। (युद्धेः) बुद्धीच्याही। (यः) जो। (परतः) पलीकडे आहे। (व्तः) तोच जीव होए आणि तोच प्रसवरूप विकाराचे रहाते ठाय होय. तो प्रसवरूप विकार मन। बुद्धी। इंद्रिये यांचेनि योगे कार्यान्वित होतो. तो नासण्याकरीता मात्र नुसता इंद्रियांचा संयम करून भागणार नाही तर आणखीनही काही करावे लागेल. ।।४२।।

एवम् बुद्धेः परम् बुद्ध्वा।
संस्तभ्य आत्मानम् आत्मना ।
जहि शत्रुम् महाबाहो।
कामरूपम् दुरीसदम् ।।

एवम्। बुद्धेः। परम्। बुद्ध्वा। आत्मना। आत्मानम्। संस्तभ्य। महाबाहो। दुरासदम्। कामरूपम् शत्रुम्। जहि.

तर तेच करणीये कोणते ते पुढील श्लोकी सांगतात.
तो प्रसवरूप विकार मन। बुद्धी। इंद्रिये यांचेनि संयोगे कार्यान्वित होतो. तो नासण्याकरिता मात्र नुसता इंद्रियांचा संयम करून भागणार नाही तर आणखीनही काही करावे लागेल. तर तेच करणीये कोणते ते पुढील श्लोकी सांगतात.
(एवम्) अशा प्रकारे। (बुद्धेः) बुद्धीपेक्षाही प्रसवरूप विकार। (परम्) सूक्ष्म। सपूर। बलवान। श्रेष्ठ। (बुद्ध्वा) जाणून। (माने ४१ व्या श्लोकी सांगितलेला इंद्रिसंयम करून)। (आत्मना) साधनदात्या परमेश्वर अवताराच्या आज्ञेद्वारा अथवा आत्मना म्हणजे षङ्गिध दुःख करीत साधनदात्याचे स्मरण करीत त्याद्वारा। (आत्मानम्) स्वतःला। (संस्तभ्य) क्षमा। मानापमानी समानत्व। निर्वैरत्व। केवळ परमेश्वराधीनता इत्यादि दैवीगुणांचे ठाई। वस्तुगुणांचे ठाई स्थिर करून। (महाबाहो) हे अर्जुना। (दशासकम्) दुर्जय अशा अजिंक्य अशा। (कामरूपम् शत्रुम्) कामरूपी शत्रूला। (जहि) मारून टाक ।।४३।।

इमम् विवस्वते योगम्।
प्रोक्तवान् अहम अव्ययम् ।
विवस्वान् मनवे ग्राह।
मनुः इक्ष्वाकवे अब्रवीत ।।

अहम्। इमम्। अव्ययम् योगम्। विवस्वते। प्रोक्तवान्।विवस्वान्। मनवे। प्राह। मनुः। इक्ष्वाकवे। अब्रवीत.

तिसरा अध्याय निष्काम कर्मयोगाची महती आणि सकाम कर्मयोगाची व्यावृत्ती करणारा होय. त्यामुळे याला कर्मयोग असे नाव आहे. दुसरा अध्याय सांख्ययोग आणि बुद्धीयोग या दोन्हीचे प्रतिपादन करणारा आहे त्यामुळे त्याला सांख्ययोग असे नाव आहे. भगवदाज्ञापालनरूप कर्म करून व भगवदाज्ञेनेच इंद्रियसंयम करून कामरूप शत्रूला मारता येते हे परमेश्वरप्राप्तीचे साधन योगशास्त्र होय. हे काही आम्ही तुला नव्याने सांगत आहोत असे नाही. यापूर्वीही हे साधन आम्ही अधिकार्यांना सांगत आलो. ही सनातन परंपरा आहे. असे ज्ञान करण्यासाठी ।
श्रीभगवानुवाच : श्रीभगवंत म्हणाले. (अहम्) मी। (इमम्) हा। (अव्ययम् योगम्) अविनाशी असा योग। (परमेश्वरप्राप्तीचा साधन)। (विवखते) विवस्वान नावाच्या एका प्रसिद्ध अशा क्षत्रिय राजाला। (प्रोक्तवान) सांगितला होता। (विवस्वान्) त्या राजाने। (सर्वसंगपरित्याग करून संन्यासधर्म आचरत असता)। (मनवे) मनु नामक क्षत्रिय राजाला। (ग्राह) सांगितला। (मनुः) त्या मनुने। (उत्तरकाळी संन्यास धारण करून क्षेपित असतांना)। (इक्ष्वाकवे) इक्ष्वाकु नामक राजाला अधिकार जाणून। (अब्रवीत्) सांगितला. ।।।।।

एवम् परंपराप्राप्नम् इमम्।
राजर्षयः विदुः ।
स कालेन इह महाता।
योगः नष्टः परंतप ।।

एवम्। इमम्। परंपराप्राप्तम्। राजर्षयः। विदुः।परंतय। सः योगः। महता कालेन। इह। नष्टः.

विवस्वत राजा हा सूर्यवंशाचा मूल पुरूष आहे. विवस्वत शब्दाचा अर्थ सूर्य असा होतो. म्हणूनच त्याच्या वंशाला सूर्यवंश असे म्हणतात. बहुसंख्य टिकाकारांना मनु हा विवस्वत राजाचा पुत्र आणि इक्ष्वाकु हा मनु राजाचा पुत्र असला पाहिजे असे वाटते. पण श्रीबाबांना वाटत नाही. विवस्तव हा राजर्षी खरा परंतु त्याने त्याग केल्यानंतर त्याला त्या काळीच्या परमेश्वर अवतारांनी अधिकरण केले आणि त्या द्वारा मनुला बोध प्राप्त झाला. तसेच मनुनेही उत्तर काळी त्याग केला आणि मग त्यालाही तसेच पुढे अधिकरण पद प्राप्त झाले. आणि त्यापासून पुढे इक्ष्वाकु राजाला बोध प्राप्त झाला. असे श्रीबाबांजीचे मत.
(एवम्) अशाप्रकारे। (इनम्) हा योग। (हे परमेश्वरप्राप्तीचे साधन)। (परंपराप्राप्तम्) गुरुशिष्य परंपरेने प्राप्त झालेला। (राजर्षयः) क्षत्रिकुळातय जन्मून पण ऋषीवत् तापस पुरुषांनी। (विदुः) जाणून घेतला। (परन्तय) हे अर्जुना। (सः योगः) तो योग। (महता कालेन) दीर्घ काळापासून। (इह) इथे। (नष्टः) लोपला आहे.

सः एव अयम् मया ते आद्य।
योगः प्रोक्ताः पुरातनः ।
भक्तः असि मे सखा चेति।
रहस्यम् हि एतत् उत्तमम् ।।

सः एव। अयम्। पुरातनः। योगः। मया। अद्य। ते। प्रोक्ता।मे। भक्तः। च। सखा। असि। इति। एतत्। उत्तमम्। हि। रहस्यम्.

(सः एव) तोच। (अयम्) हा. (पुरातनः) प्राचीन असा (योगः)परमेश्वरप्राप्तीचे साधनरूप योग। (मया) मजकडून। (अद्य) आज। (ते) तुजप्रति। (प्रोक्ता) सांगितला गेला। (कारण की)। (से) माझा तू। (भक्तः) भक्त। (च) आणि। (सब्खा) आवडता। (अन्ति) आहेस। (इति) म्हणून। (एतत्) हे। (आतार्पत निकपिलेले ज्ञान)। (उत्तमम्) अतिशय उत्तम असे। (हि) निश्चयात्मकपणे समज की। (रहस्यम्)हे अत्यंत धार्मिक व गुप्त ठेवण्यासारखे ज्ञान होय. ।।३।।

अपरम् भवतः जन्मः।
परम् जन्म विवस्वतः ।
कथम् एतत् विजानीसाम्।
त्वाम् आदौ प्रौक्तवान् इति ।।

अर्जुन उवाच। भवतः। जन्मः। अपरम्। विवस्वतः जन्म। परम्। त्वम्। एतत्। आदौ प्रोक्तवान्। इति। कथम्। विजानीयाम्.

(अर्जुन उवाच) (हे देवा!) (भवतः) आपला। (जन्मः) जन्म। (अपरम्)फारच अलीकडचा आहे आणि। (विवस्वतः जन्म) विवस्वान नावाच्या राजाचा जन्म। (परम्) बराच प्राचीन आहे। (त्वम्) आपण। (एतत्) हे ज्ञान। (आदौ प्रोक्तवान्) सृष्टयारंभी अथवा पूर्वी त्रेतायुगारंभी सांगितले होते। (इति) असे हे आपले बोलणे। (कथम्)। (मी) कसे बरे। (विजानीयाम्) समजावे अर्थात हे माझ्या प्रत्ययला येत नाही. ।।४।।

बहुनि मे व्यतीतानि।
जन्मानि तव च अर्जुन ।
तानि अहम् वेद सर्वाणि।
न त्वम् वेत्थ परन्तप ।।

श्रीभगवानुवाच। अर्जुन। मे। च। तव। बहुनि जन्मानि। व्यतीतानि।तानि सर्वाणि। अहम्। वेद। परंतप। त्वम्। न वेत्थ.

यावर श्रीभगवंत म्हणाले.
(अर्जुन) हे अर्जुना। (मे) माझे। (पुष्कळसे अवतार)। (च) आणि। (तव) तुझे। (बहुनि जन्मानि) पुष्कळसे जन्म। (व्यतीतानि) होऊन गेलेले आहेत। (तानि सर्वाणि) माझ्या त्या सर्व अवतारांना त्याचप्रमाणे तुझ्या सर्व जन्मांना। (अहम्) मी। (वेद) सर्वज्ञपणे जाणतो. (परन्तप) हे अर्जुना। (त्वम्) तू। (न वेत्थ) अत्यंतिक नेणीवेमुळे जाणत नाहीस. ।।५।। म्हणून भगवंत पुढे स्वतःचा परिचय देत आहेत.

अजः अपि सन् अव्ययात्मा।
भूतानाम् ईश्वरः अपि सन ।
प्रकृतिम् स्वाम् आधिष्टाय।
संभवामि आत्ममायया ।।

अजः। अव्ययात्मा। सन्। अपि। भूतानाम्। ईश्वरः। सन् अपि।स्वाम् प्रकृतिम्। अधिष्ठाय। आत्ममायया। संभवामि.

अर्जुना तुझे असंख्य जन्म तुझ्या प्रारब्धानुसार व परतंत्रपणे झाले. माझे तसे नाही.
मी। (अजः) जन्मरहित। (अव्ययात्मा) अविनाशी। सर्वव्यापक। (सन्) असून। (अपि) देखील। (भूतानाम्) सर्व प्राण्यांच्या जीवादेवतांच्या। (ईश्वरः) निंयंता व्यवस्थापक। (सन् अपि) असूनदेखील। (स्वाम् प्रकृतिम्) आपल्या प्रकृतीला। (अधिष्ठाय) माध्यम करून। (आत्ममायया) आपल्या ठिकाणीच असणाऱ्या योगमायेने। (संभवामि) प्रकट होतो. अर्थात मी स्वच्छंदलीळ आहे. तुम्हा जीवासारख्खा परवश नाही ।।६।। मग या श्लोकात अर्जुनाला बोध होऊन जायला पाहिजे होता. परंतु तो झाला नाही. तो झाला अकराव्या अध्यायात विश्वरूप प्रकटवल्यावर. काहींच्या मते नवव्या अध्यायात झाला. परंतु ज्या अर्थी आमच्या देवाने स्पष्टपणे सांगितले आहे की। शब्दाने त्याचे आक्षेप उल्हाटत नव्हते म्हणून सामर्थ्याने प्रत्यय आणून दिला त्या अर्थी अर्जुनदेवाला बोध अकराव्या अध्यायातच झाला. एकाला गुरुप्रतिती। एकाची आत्मप्रतिती। एकाची शास्त्रप्रतिती आणि एकाची सामर्थ्य प्रतिती. चौथी ती क्वचीत काळी वर्तते. सामर्थ्य प्रकाशून त्याचे अनाधिकार अडताळे ढिले करतात। त्याला झांझर देतात आणि मग आपला निश्चयात्मक बोध त्याच्या अंतःकरणी संचरतात. मग परावाणी संचरून भगवंताचे निरूपण वाया गेले का? ना नाही. त्यामुळे त्याची अनेक प्रकारचे अनाधिकार। अडथळे नासलेत.मग भगवंत केव्हा केव्हा असा अवतार घेतात ते पुढे सांगत आहेत.

यदा यदा हि धर्मस्य।
ग्लानिः भवति भारत ।
अभ्युत्थानम् अधर्मस्य।
तदा आत्मानम् सृजामि अहम् ।।

भारत। यदा यदा। धर्मस्य। ग्लानिः। अधभर्मस्य। अभ्युत्थानम्। भवति। तदा हि।अहम्। आत्मानम्। सृजामि.

मी केव्हा प्रकट होतो हे विचारशील तर
(भारत) हे अर्जुना। (यदा यदा) जेव्हा जेव्हा। (धर्मस्य) प्रथम श्लोकी सांगितलेल्या योगधर्माचे। (ग्लानिः) लोपलेपण आणि। (अधर्मस्य) परमेश्वरधर्मावेगळे इतर सकळही अधर्मच. त्या पाखंडाची। (अभ्युत्थानम्) प्रबळता बहळता। (भवति) होते। (तदा हि) तेव्हा तेव्हाच। (अहम्) मी मागील श्लोकी सांगितल्याप्रमाणे स्वप्रवृत्तीने। (आत्मानम्) स्वतःला। (सृजामि) व्यक्त लकरतो। प्रकट करतो ।।७।।

परित्राणाय साधूनाम्।
विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्म संथापनार्थाय।
सम्भवामि युगे युगे ।।

साधूनाम्। परित्राणाय। च। दुष्कृताम्। विनाशाय।धर्म। संस्थापनार्थाय। युगे युगे। संभवामि.

मग इथे हि हे अव्यय यस्मात् कारणही असू शकते. त्यानुसारही अर्थ केला तरी अर्थ बदलत नाही. मागील श्लोकाशी अन्वय। असा मी अवतार घेतो कारण की। हे अर्जुना। जेव्हा जेव्हा धर्माची ग्लानी होते आणि अधर्माचा बोलबाला होतो तेव्हा तेव्हा मी स्वतःला प्रकट करतो. अजून मी का प्रकट होतो ते जाणून घे.
(साधूनाम्) सुसंस्कृत इष्टप्रसवाच्या उद्धरणास पात्र अशा जीवांच्या ठाई असलेल्या दैवीसंपत्तीचे। (परित्राणाय) रक्षण करण्यास। (च) आणि। (दुष्कृताम्) कुसंस्कारी अनिष्ट प्रसवाचे कैवल्यदानास अपात्र अशा जीवांच्या ठिकाणी असलेल्या अनिष्ट प्रसवास। (विनाशाय) नाश करण्यास आवश्यक असा। (धर्म) जो ज्ञानधर्म। (संस्थापनार्थाय) त्याची पुन्हा संस्थापना करण्यासाठी। (युगे युगे) युगानुयुगी। (संभवामि) मी प्रकट होतो. ।।८।।

जन्म कर्म च मे दिव्यम्।
एवम् यः वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहम् पुनः जन्म।
न एति माम् एति सः अर्जुन ।।

अर्जुन। मे। जन्म। च। कर्म। दिव्यम्। एवम्। तत्त्वतः। यः। वेत्ति।सः। देहम्। त्यक्त्वा। पुनः। जन्म। न एति। माम्। एति.

आपला जो अर्थ आहे तो अन्यांना मान्य होणार नाही. त्यांचा सरळ-सरळ अर्थ असा आहे की। साधूजनांच्या रक्षणासाठी आणि दुर्जनांच्या नाशासाठी मी प्रकट होतो. आपल्या मते साधूजनांचे रक्षण करणे हे अती शुल्लक कार्य आहे. ते एखादा राजाही करू शकतो. आणि दुष्टांचा संहार करणे हे देखील एखादा राजा किंवा देवतेचा अवतारही करू शकतो. अशी शुल्लक गोष्ट करण्यासाठी देवाला प्रकट व्हावे लागते हे काही प्रत्ययाला येण्यासारखे नाही. मात्र आपण जो अर्थ केला त्यानुसार साधूजनांच्या ठिकाणी असलेली दैवसंपत्ती ती रक्षण्यासाठी आणि दृष्टजनांच्या ठिकाणी असलेली आसूरी संपत्ती ती नाहीशी करणे हे परमेश्वराशिवाय आणखी कुणाला शक्य नाही. परमेश्वर त्या दैवीसंपत्तीचे रक्षण आणि आसुरी प्रवृत्तीचा नाश धर्माद्वारा करतात. धर्मेण हन्यते व्याधीव्याधिर्ब्रहो धर्मेण हन्यते ।
धम्र्येण हन्यते शत्रुर्यतो धर्मस्ततो जयः। असे एक सुभाषीत आहे. परमेश्वर धर्माद्वाराच अधर्माचा नाश करतात. तो धर्म स्थापून आणि त्या द्वाराच आसूरी संपत्तीचा नाश आणि त्या द्वाराच दैवीसंपत्तीचे रक्षण करतात.
(अर्जुन) हे अर्जुना। (मे) माझा। (अशा प्रकारचा हा)। (जन्म) अवतार। (च) आणि। (कर्म) माझ्या क्रीडा व लीळाचेष्टा ह्या। (दिव्यम्) जीवोद्धरण व्यसनाचा दैवीने संपन्न आहेत। (एवम्) असे संपूर्णपणे आणि। (तत्त्वतः) रहस्यपुर्वक तत्वपूर्वक अथवा मी विहिलेल्या योगाचरणाने चित्त शुद्धी झाल्यामुळे यथार्थ:। (यः) जो। (वेत्ति) जाणतो। (सः) तो। (देहम्) शरीराचा। (त्यक्तवा) त्याग केल्यानंतर। (पुनः) पुनरपि। (जन्म) कर्मवशाचा जन्म। (न प्रति) यावत नाही। दैववशाचा जन्म लाभून। (माम्) मलाच। (एति) येऊन मिळतो ।।९।।

वीतरागभयक्रोधाः।
मठमयाः माम् उपाश्रिताः ।
बहवः ज्ञानतपसा।
पूताः मद्भावम् आगताः ।।

वीतरागभयक्रोधाः। वीतः। मढमयाः। माम् उपाश्रिताः।बहवः। ज्ञानतपसा। पूताः। मद्भावम्। आगताः.

या श्लोकावरून तर सगळ्या जगालाच कळलेले आहे की। देवाचा जन्म आणि कर्म दिव्य आहे. मग एवढे कळल्यानेच ते पुनर्जन्माला प्राप्त होणार नाहीत काय ? नेमके देवाजवळ जावून पोहचतील का? तर नुसते कळल्याने ते प्राप्त होणार नाहीत. तर तत्वपूर्वक कळल्यानेच तसे होईल. मग तत्वपूर्वक जाणणे म्ह. ज्यांनी अनन्यपणे मला शरण हो अशी ही त्यांची आज्ञा यथातथा पाळली तोच त्याच्या जन्म कर्माला तत्वतः जाणतो. इतर फक्त शब्द जाणतात. आणि वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः (अध्यास ७ श्लोक १९) अश्यालाच तत्वपूर्वक देव कळतो. माझे सर्वस्व वासुदेवच आहेत आणखी कुणी नाही हे ज्याला उमटले। कळले त्यालाच परमेश्वराचे जन्म कर्म दिव्य आहेत असे तत्वपूर्वक कळते. असा तत्वपूर्वक जाणणारा। अंतर-बाह्यपणे जाणणारा। विचारपूर्वक आचारपूर्वक जाणणारा तोच पूनर्जन्माला प्राप्त न होत नाही. आणि हे अर्जुना मला तत्त्वपूर्वक जाणणारे पुरुष कसे असतात। त्यांचे लक्षण काय ते तुला सांगतो.आणि हे अर्जुना मला तत्त्वपूर्वक जाणणारे पुरुष कसे असतात ते तुला
(वीतरागभयक्रोधाः) जड। चेतन। मान्यता या त्रिविध विषयांचा अनुराग अर्थात इषणात्रय। भय आणि कुरभाव हे ज्यांच्यातून समूळ। (वीतः) गेलेले आहेत असे असून। (मन्मयाः) अनन्यभावे माझेच चिंतन करणारे आणि। (मान् उपाश्रिताः) मला शरण आलेले। (बहवः) पुष्कळसे पुरुष। (ज्ञानतपक्षा) ज्ञानयुक्त तपाने। (पूताः) पवित्र झालेले। (होऊन)। (मद्भावम्) माझ्या स्वरूपी। (आगताः) पावन झाले आहेत. सर्वज्ञे म्हणितले। "अनंत उद्धरिले". ।।।०।।

ये यथा माम् प्रपद्यन्ते।
तान् तथा एव भजामि अहम् ।
मम वत्र्मानुवर्तन्ते।
मनुष्याः पार्थ सर्वशः ।।

पार्थ। ये। माम्। यथा। प्रपद्यन्ते। अहम्। तान्। तथा एव। भजामि।मनुष्याः। सर्वशः। मम वत्र्मानुवर्तन्ते.

असे पुरुष आधी मन्मयाः माम् उपाश्रिताः होऊन आणि मग त्या साधनेमुळे वीतरागभयक्रोधाः होतात. पुढे त्याच ज्ञानरूप। तपरूप साधनेमुळे पवित्र होऊन आणि नंतर ते मद्भावम् पावन होतात. मग अश्या पुरुषाच्या अंतःकणातून भय जाते म्ह. काय होते? ना त्यांना परमेश्वराशिवाय आणखी कुणाचे त्यांना भय नसते. सत्कर्म करतांना त्यांना भय वाटत नाही. दैवीसंपत्तीचे आचरण करीत असतांना त्यांना भय वाटत नाही. वांचून दुष्कर्मालाही ते भीत नाही असे नाही. जेव्हढ्यांना का ज्ञान झाले ते अवघे मोक्षाला का बरं जात नाहीत असं विचारशील तर त्याचं उत्तर ऐकून घे.
जेव्हड्याना का ज्ञान झाले ते अवघे मोक्षाला का बरं जात नाहीत असं विचारशील तर त्याचं उत्तर ऐकू न घे.
(पार्थ) हे अर्जुना। (वे) जे बोधवंत। (गाम्) मज साधनदात्याला। (यथा) ज्याप्रमाणे। (प्रपद्यन्ते) भजतात। शरण येतात. (अहम्) मी। (तान्) त्यांना। (तथा एव) त्यांच्या भावानुसारच। (भजामि) फळ देतो.कुणी वेवाच्या दृष्टांताप्रमाणे दृष्टहेतूनेच मला प्रार्थितो त्यास मी तशीच दृष्ट फळे देतो. कुणी निष्कामपणे माझी उपासना तर करतो पण पूर्णपणे इषणात्रयांचा त्याग करीत नाही अशा बोधवंतासही कणवा निष्पन्न होऊन दृष्टादृष्ट फळे देतो। जे अत्यंतिक निष्कामपणे मला भजतात व शिदेराणेयाचेनि दृष्टांते अथवा चातकाचेनि दृष्टांते देवदत्तावेगळे काहीच घेत नाहीत त्यांना मी प्रेम वा मोक्ष देतो. मग दृष्ट हेतुने का होईना मला भजणारे बोधवंत ते। (मनुष्याः) एका अर्थाने चांगलीच माणसं म्हणावी कारण ते देहान्तरी पडल्यावरही। (सर्वशः) सर्व प्रकारे। (मम वत्र्मानुवर्तन्ते) सकामपणे का होईना माझीच भक्ती करतात.
दुसरा अर्थ मग अशा प्रकट झालेल्या मला सर्वच वीतरागभयक्रोध होऊन ज्ञानपूर्वक तपाने पूजतात। अर्चन करतात किंवा पूर्णपणे मला शरण येतात असे नाही. त्यातले काही असेही असतात.(यार्थ) हे अर्जुना। (ये) जे लोक (माम्) मजला (यथा प्रपद्यन्ते) ज्या भावानेशरण येतात। ज्या भावाने माझ्याकडे नम्रवृत्तीने पहातात (मुख्यत्वे इथे दृष्टपराची अपेक्षा ठेवून) (मग कोण कुण्या भावाने पहातो याविषयी श्रीमद्भागवतात श्लोक आलेला आहे.) (तान् तथा एव भजाम्यहम्) त्यांचे ते ते भाव मी पूर्ण करतो. मात्र हे जाणून (मनुष्याः) जे यथार्थीये ज्ञाते आहेत ते (सर्वशः) सर्वप्रकारे (मग वत्मानुवर्तन्ते) मला अनुसरतात आणि वर्ततात. ज्यांनी पूर्णपणे परमेश्वराचाच आश्रय घेतलेला आहे त्यालाच कर्मनाश होऊन। योग्यता होऊन आणि पुनःसंबंध होतो. परंतु ज्यांनी पूर्णपणे आश्रय घेतलेला नाही त्यांच्या त्या स्मरणाचा। सेवादास्याचा। आचरणाचा कणवा होतात. आणि त्या कणवांमुळे त्यांचे पुढे काय होते ते भगवंत सांगत आहेत. ।।।१।।

काङ्क्षन्तः कर्मणाम् सिद्धिम्।
यजन्त इह देवता ।
क्षिप्रम् हि मानुषे लोके।
सिद्धिम् भवति कर्मजा ।।

इह। कर्मणाम् सिद्धिम्। काङ्क्षन्तः। देवताः यजन्ते। मानुषे लोके। कर्मजा सिद्धिम्। क्षिप्रम् हि भवति.(इह) या कर्मभूमीत। (कर्मणाम् सिद्धिम्) कर्माच्या फळांची।

पण काही बोधवंत ज्ञानदेहातील कुसंस्कारामुळे विकल्प प्रमादिये होतातते देहान्तरी पडल्यावर.
(काङ्क्षन्तः) इच्छा धरून। (देवताः यजन्ते) देवतांची पूजाअर्चा करतात. काही बोधवंत तर सदेहीच देवताउपासना करतात. जशा दायंबाच्या शंखतुळशी। (मानुये लोके) मनुष्यदेहात। (कर्मजा सिद्धिम्) कर्मापासून मिळणारी फळे। (क्षिप्रम् हि भवति) लवकरच मिळतात हा भावार्थ जाणावा. "ब्रह्मानुभूती ते दुर्लभ" याचेनि पालटे येर देवतांची फळे सुलभ आहेत इतक्याच अर्थाने "कर्मजा सिद्धिम् क्षिप्रम् भवति" म्हटले आहे. ।।।२।।

चातुर्वर्ण्यम्। मया सृष्टम्।
गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारम् अपि माम्।
विद्धि अकर्ताम् अव्ययम् ।।

चातुर्वर्ण्यम्। गुणकर्मविभागशः। मया। सृष्टम्।तस्य। कर्तारम्। अकर्ताम्। अपि। माम् अव्ययम्। विद्धि.

मग अशी ही देवतांची भक्ती करून सगळेच फळे प्राप्त करून घेतात असे नाही. काहींना पुन्हा मनुष्यदेह प्राप्त होते. किंबहुना बहूतेकांना मनुष्यदेहच प्राप्त होते. अशा मनुष्यदेही त्यांनी पूर्वी कर्मसिद्धीच्या अपेक्षेने केलेल्या कर्मांची फळे मनुष्यदेहात यथायुक्त प्राप्त व्हावी म्हणून मी या चातुर्वर्णाची व्यवस्था केलेली आहे. मोक्षाप्रति न गेलेली जीवजात देहान्तरी पडल्यावर मनुष्यलोकात ज्ञानदेही जोडलेल्या संस्कारानुरुप सत्त्वप्रधान। रजप्रधान सत्त्व अनुशंगिक। रजप्रधान तम अनुशंगिक। तमप्रधान रज अनुशंगिक अशा प्रकारची मनुष्यदेहे जोडून घेतो. यात पोटप्रकार अनेक असले तरी मुख्य प्रकार उपरोक्त चारच आहेत. यांनाच शब्दभेदाने ब्रह्मण। क्षत्रीय। वैश्य। शूद्र असे म्हणतात. ह्या चारही वर्षांची बीजे जीव ज्ञानदेहीच जोडून घेतो एणे अर्थेच.
(चातुर्वर्ण्यम्) चहवर्णांची व्यवस्था। (गुणकर्मविभागशः) गुण व कर्म यांच्या विभागानुरूप (मया) मजकडून। (सृष्टम्) मायेद्वारा उत्पन्न केले गेले आहेत म्हणून। (तस्य) त्या वर्णव्यवस्थेचा। (कर्तारम्) कर्ता। (अकर्तारम्) अकर्ता। (अपि)देखील। (माम् अव्ययम्) मज अविनाशी अशा परमात्म्यालाच। (विद्धि) जाण।समज. ।।।३।।

न माम् कर्माणि लिम्पन्ति।
न मे कर्मकले स्पृहा ।
इति माम् यः अभिजानाति।
कर्मभिः न सः बध्यते ।।

मे। कर्मफले। न स्पृहा। माम्। कर्माणि। न लिम्पन्ति। इति। यः। माम्। अभिजानाति। सः। कर्मभिः। न बध्यते.

कोण्याअर्थी हे तुला सांगितले पण अकर्ता कोण्याअर्थी ते जाणून घे.
वर्णव्यवस्थेचा कर्ता मी आहे कोण्याअर्थी हे तुला सांगितले पण अकर्ताकोण्या अर्थी ते जाणून घे.अर्थात सर्वांची निष्पत्ती ज्ञानदेहीच आहे. ज्ञानोत्तर। अनुसरणानंतर ज्याला ज्ञानात गोडी होती त्याला बहुधा सात्विक लेप म्ह. ब्राह्मणाचा लेप मिळतो. ज्याला मार्गाविषयी। परिवाराविषयी अभिमान होता आणि ज्याची याचना न करण्याची वृत्ती होती त्याला बहुधा क्षत्रिय वर्ण मिळतो. आणि जो व्यवहारबुद्ध्या धर्म अनुष्ठीत होता त्याला बहुधा वैश्यदेह मिळते. आणि जो आपल्याकडे संभव असूनही याचना करतो त्याला बहुधा शुद्रदेही मनुष्यत्व मिळते. अशी ये यथा माम् प्रपद्यन्ते मध्ये चातुर्वर्णाची निष्पत्ती आहे. आणि तसेच ये यथा माम् प्रपद्यन्ते मध्येच अंतर्यागा बहिर्यागा। अनंता सुकृता पुण्यांची निष्पत्ती आहे. वर्णव्यवस्थेचा कर्ता मी आहे
(से ) मला। (कर्मफले) कर्मफळ मिळावे अशी। (न स्यूहा) इच्छा नसतेआणि। (गाम्) मला। (कर्माणि) कर्मे। (न लिम्पन्ति) लिप्न करीत नाहीत अर्थात मी केलेल्या कोणत्याही काँचे लेप मला लागत नाहीत या अर्थाने मी अकर्ता आहे. (इति) असे यथावत् व संपूर्णपणे। (यः) जो बोधवंत। (माग) मला अर्थात सृष्टीरचना व संहाराविषयी तरी अव्यक्ताला आणि ज्ञानदातृत्व व चतुर्विध दानाविषयी व्यक्ताला। (अभिजानाति) प्रत्ययपूर्वक तत्त्वतः जाणतो. असे जाणणे बोधपूर्वक अनुसरल्यासच शक्य आहे. (सः) तो अनुसरला देखील। (कर्मभिः) कर्मांनी। (न बध्यते) बद्ध होत नाही. कारण त्याच्या कर्माची त्रिविधता झाल्यामुळे आगंतुक कुंठले। अनारब्ध सुंकले आणि प्राख्याचा दैवसवा भोग सुरु झाला. मग असे परमेश्वराला कर्माची निष्पत्ती नाही तर तो त्याला वाटेल ते कर्म करत सुटतात काय? तर असे नाही. जेणेकरून जीवाचे भले होईल। त्याचे दुष्कर्म नासतील। त्याची अपप्रवृत्ती नासेल अशीच लीळा करतात. तद्वत त्याचा साधकही त्याचा कर्माद्वारा इतरांना पीडा होणार नाही। कुणाला भय उत्पन्न होणार नाही। कुणाचे अनहीत होणार नाही यावर लक्ष ठेवूनच कर्म करतो. ।।।४।।

एवम् ज्ञात्वा कृतम् कर्म।
पूर्वैः अपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्म एव तस्मात् त्वम्।
पूर्वैः पूर्वतरम् कृतम् ।।

एवम्। ज्ञात्वा। पूर्वैः। मुमुक्षुभिः। अपि। कर्म। कृतम्। तस्मात्। त्वम्। पूर्वैः। पूर्वतरम् कृतम्। कर्म। एव। कुरु.

(एवम्) याप्रमाणे। (ज्ञात्वा) यथार्थः संपूर्णपणे जाणून। (पूर्वेः) पूर्वीच्या।(मुमुक्षुभिः) मोक्षप्राप्तीची इच्छा असणाऱ्या अनुसरल्या बोधवंतांकडून। (अपि) देखील। (कर्म) माझी आज्ञा पाळणे हेच कर्म। (कृतम्) केले गेले। (तस्मात्) म्हणून। (त्वम्) तूदेखील। (पूर्वेः) पूर्वजांनी। (पूर्वतरम् कृतम्) पूर्वी केलेले असे। (कर्म) माझी आज्ञा पाळणे। (एव) हेच कर्म। (कुक) कर. ।।।५।।

किम् कर्म किम् अकर्म इति।
कवयः अपि अत्र मोहिताः ।
तत् ते कर्म पर्वक्ष्यामि।
यत् ज्ञात्वा मोक्ष्यसे अशुभात् ।।

किम् कर्म। किम् अकर्म। इति अत्र। कवयः अपि। मोहिताः। तत्। कर्म। ते। प्रवक्ष्यामि। यत् ज्ञात्वा। अशुभात्। मोक्ष्यसे.

माझी आज्ञापालनरूप कर्म करण्याविषयी माझा एवढा आग्रह का आहे असं विचारशील तर त्याचं उत्तर ऐक.
(किम् कर्म) काय करणे योग्य आहे आणि। (किम् अकर्म) काय करणे अयोग्य आहे. (उति अत्र) ह्याविषयी। (कवयः अपि) बुद्धिमान मानले गेलेले षड्दर्शनवेत्ते देखील। (मोहिताः) मोहित झालेले आहेत अर्थात अन्यथाज्ञानेकरून कर्माला अकर्म आणि अकर्माला कर्म मानून बसले आहेत। (तत्) ते। (कर्म) निश्चितपणे करणे जे योग्य आहे असे। (ते) तुला। (प्रवक्ष्याति) मी चांगल्या प्रकाराने सांगतो अर्थात आतापर्यंत माझी आज्ञापालनरूप कर्म करण्याविषयी आमचा जो आग्रह आहे त्याचे रहस्य तुझ्या लक्षात आलेच असेल. (यत् ज्ञात्वा) (माझी आज्ञा पाळणे हेच सर्वश्रेष्ठ कर्तव्य होय) हे कळले असता। (अशुभात्) कर्मबंधनाला कारणरूप अशा अन्यथाज्ञानापासून। (मोक्ष्यसे) सुटून जाशील. ।।।६।।

कर्मणः हि अपि बोद्धव्यम्।
बोद्धव्यम् च विकर्मणः ।
अकर्मणः च बोद्धव्यम्।
गहना कर्मणः गतिः ।।

कर्मणः। बोद्धव्यम्। च। अकर्मणः। अपि। बोद्धव्यम्। च। विकर्मणः बोधव्यम्। हि।कर्मणः। गतिः। गहना.

कवी शब्दाचा अर्थ 'सर्वज्ञ कल्यो कवी' असा आहे. म्हणजे जो सर्वज्ञवत् आहे त्याला म्हणावे कवी. षड्दर्शनकर्ते जे आहेत त्यांना कवी म्हटले जाते. अशी वैदिक समजूत आहे.काय केले पाहिजे आणि काय करायला नको ह्या द्विधेतून मुक्त होण्यासाठी सोपा मार्ग म्हणजे माझी आज्ञा पाळणे हे तुला सांगितले पण माझी आज्ञापालनरूप कर्म करतांनाही खबरदारी घेणे आवश्यक आहे। तीच कोणती ते समजून घे.
(कर्मणः) मी विहिलेली कर्मे। (बोद्धव्यम्) कोणती आहेत ते समजून घेतले पाहीजे। (च) आणि (अकर्मणः अपि) मी निषेधिलेली कर्म कोणती आहेत ? तीदेखील। (बोङव्यम्) समजून घेतले पाहिजे। (च) तसेच। (विकर्मणः बोधव्यम्) भी विहिलेली कर्मेच पण विपरीत हेतुने सहेतुक पणे केली जातात. ते कसे हेही समजुन घेतले पाहिजे। (हि) कारण। (कर्मणः) कर्तव्याकर्तव्याचा। (गतिः) विवेक। विचार। (गहना) अत्यंत गूढ आहे.एका ज्ञाताचा व्याप्तीचा अर्थ (कर्मणः बोद्धव्यम्) ज्यांचामुळे कर्म घडतात त्या देहाभिमानिनी। संलग्ना इत्यादि चेष्टकत्व करणाऱ्या देवता त्यांना देखील जाणून घेतले पाहिजे. कर्माला कारणीभूत कोण आहेत आणि का कारणीभूत आहेत हेही जाणून घेतले पाहिजे. आणि (बोद्धव्यम् च विकर्मणः) ज्याची कर्मे विशेष आहेत। इतर कर्माच्या विपरीत आहेत अर्थात जीवोद्धरणरूप आहेत तो परमेश्वरही आपण जाणून घेतला पाहिजे. आणि (अकर्मणः च बोद्धव्यम् अपि) जीव मुळात निष्क्रिय आहे। त्याला देह देऊन इंद्रियादिकांच्या अधिष्ठान सामर्थ्याच्या आणि संलग्नाच्या चेष्टकत्वाच्या साह्याने तो कर्म करतो। त्यालादेखील आपण जाणून घेतला पाहिजे. (हि) कारण की (गहना कर्मणो गतिः) कर्माविषयीचा विचार हा अत्यंत गंभीर आहे.कर्माची गहन गती ज्यास कळली आहे तो कसा असतो ते जाणून घे. ।।।७।।

कर्मणि अकर्म यः पशेत्।
अकर्मणि च कर्म यः ।
सः बुद्धिमान् मनुष्येषु।
सः युक्तः कृत्मकर्मकृत् ।।

यः। कर्मणि। अकर्म। पश्येत्। च। यः। अकर्मणि। कर्म। सः। मनुष्येषु। बुद्धिमान्। सः।युक्तः। कृत्याकर्मकृत्.यः। कर्मणि। अकर्म। पश्येत्। च। यः। अकर्मणि। कर्म.

* यः कर्मणि अकर्म पश्येत्। च। यः अकर्मणि कर्म पश्येत्। कर्म। सः। मनुष्येषु। बुद्धिमान्। सः युक्तः। कृत्स्रकर्म कृत्. पहिला अर्थ : (यः) जो पुरुष। (कर्मणि) यच्चयावत् त्रिगुणात्मक कर्मांत।
कर्मांची गहन गती ज्यास कळली आहे तो कसा असतो ते जाणून घे.
(अकर्म) निषिद्धता। (पश्येत्) पाहील। (च) तसेच। (यः) जो पुरुष। (अकर्मणि) त्रिगुणात्मक कर्मे ईश्वराक्षेने केली असता। (कर्म) कर्तव्य आहेत। विहितच आहेत असे पाहील। (सः) तो पुरुष। (मनुष्वेयु) सर्व मनुष्यांमध्ये। (बुद्धिमान्) प्रतितीचा बोधवंत होय आणि। (व्सः) तोच। (युक्तः) अनुसरला। (कृत्सकर्मकृत्) सकळ विधी आचरणारा होय. अर्थात ब्रह्मविद्येचा ज्ञाता तो वेदविहीत कर्मामध्ये अकर्म पहातो. कारण ते जन्म मरणाला कारणीभूत आहेत आणि परिणामी दुःखदायीच आहेत. पुण्यातून बहुधा पापच निष्पन्न होते. म्हणून तो ते कर्म टाकून देतो. आणि अकर्मणि म्ह. ईश्वरविहीत कर्मे ती वेद‌विहीत कर्माच्या विपरीत दिसत असली तरी आपले खरे कर्तव्य तेच आहेत असे जो पहातो तो खरा बुद्धीमान पुरुष होय. असाच पुरुष सर्व कर्मे जाणणारा आणि आचरणारा होय.
दुसरा अर्थ :- (यः) जो पुरुष (कर्मणि) ईश्वरविहित कर्मांत (अकर्म) निषिद्धत्व (पश्येत्) पाहील. जैसे असन्निधानी प्रसवाक्षोभातव अशक्त झालेल्या व्याप्यदोषी पुरुषांची सेवा कर्म असता परी अकर्म झाली अथवा श्रीउद्धवदेवास समासनी वैसावयाची गोसावी आज्ञा केली परी श्रीउद्धवदेवी आपुलेनि आइतेपणे ते अकर्म होय ऐसे जाणितले. (च) तसेच (यः) जो पुरुष (अकर्मणि) निषिद्ध कर्मात ईश्वरे जे विहिले नाही ऐसेयाही क्रियेत (कर्म) आपुलेनि आइतेपणे विहिताचार जाणेल. जैसे लाडुवाचा प्रसंगी महादाईसी गोसावीयांची आज्ञा भंगीली परि तयातुन विहिताचारासारिखे इष्ट निफन्नले. अथवा अर्जुनदेवे माचेयावरी बैसोनि समानवृत्तीचे अकर्म केले परि सेवेचेनि मीषे तया अकर्माचे कर्म केले. एणे न्याये असन्निधानी पदार्थ सेवायची चाड झाली तरी पुढीलाते पदार्थ संपादून आपण सेविलेया अकर्माचे कर्म होय.
तिसरा अर्थ : मागीले श्लोकी विकर्म म्हणितले तर तेच विकर्म कैसे ओळखावे? ना (यः कर्मणि अकर्म पश्येत्) जो पुरुष कर्मास किर्तीहतूने अथवा सहेतुकपणे आचरलेया अकर्म होय एवं योग्यतेची निष्पत्ती नव्हे असे जाणतो (च) आणि (यः अकर्मणि कर्म पश्येत्) जो पुरुष निषिद्धकर्मांच्या त्यागाविषयीदेखील तो त्याग (कर्म) कर्तव्य म्हणून केला आहे की सहेतूकपणे केला आहे हे यथार्थतः जाणतो (सः) तो पुरुष (मनुष्येषु) सर्व मनुष्यांमध्ये (बुद्धिमान्) विचाराची संपूर्णता असलेला आणि (सः युक्तः) तो अनुसरलेला पुरुष (कृत्याकर्मकृत्) आचारीची निपुणता असलेला आहे. ।।
चौथा अर्थ :- (यः कर्मणि अकर्म पश्येत्) सत्कर्मांमध्येही घडणारे अकर्मम्ह. हिंसा आणि त्यामुळे जीव पायाने कवळतो हे ज्या पुरुषाला कळते तसेच (यः अकर्मणि कर्म पश्येत्) बघतांना सकृत दर्शनी ते अकर्म दिसत असली तरी त्या अकर्मांमध्येदेखील जो कर्म म्ह. कर्तव्यरुपता पहातो (जशी भगवंत अर्जुनाला युद्ध करण्याची आज्ञा देत आहेत त्यात सकृत दर्शनी हिंसा जरी दिसत असली तरी त्या अकर्मामध्येदेखील असा बोधवंत आपली कर्तव्यरूपता पहातो। हे करणे माझे कर्तव्यच आहे असे पहातो) (सः) तो पुरुष (मनुष्येषु) सर्व मनुष्यांमध्ये (बुद्धिमान्) खरा बुद्धिमान आहे. (सः युक्तः कृत्सकर्मकृत्) तोच पुरुष सर्व कर्म जाणणारा आणि करणारा होय. अजून कर्माची गती जाणणारा जरठ ज्ञानिया कसा असतो त्याचे वर्णन पुढे करतात. ।।।८।।

यस्य सर्वे समारम्भाः।
कामसंकल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदन्धकर्माणम्।
तम् आहुः पण्डितम् बुधाः ।।

यस्य। सर्वे। समारम्भाः। कामसंकल्पवर्जिताः।ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम्। तम्। बुधाः। पण्डितम्। आहुः.

अजून कर्माची गती जाणणारा जरठ ज्ञानिया कसा असतो त्याचे वर्णन पुढे करतात.
(यस्य) ज्याची। (सर्वे) सर्व प्रकारची। (समारम्भाः) कर्मे। (कामसंकल्पवर्जिताः) इशणात्रयाच्या प्रेरणेवेगळी असतात अर्थात वासनावशाची नसतात तर ऐसेया आचरणातव कव्हण लाभ म्हणशील तर। (ज्ञानान्निदग्धकर्माणम्) त्या पुरुषाच्या ठाई मी दिलेले ज्ञान आहे ते जाज्वल्य होऊन कर्मांचा नाश होतो अथवा अशा जाज्वल्य ज्ञानान्नीने त्या पुरुषाच्या ठाईचे कर्मबीज भाजले जाऊन ते उगवत नाही। (त्यामुळे त्याचा ठिकाणी असलेली संचीत कर्मे नाहीशी झालेली आहेत.) (तम्) अशा पुरुषाला। (बुधाः) ज्ञानी जनांनी। (पण्डितम्) 'यः क्रियावान् स पण्डितः' या व्याख्येप्रमाणे 'क्रिया करू जाणे तो जाणता' (अध्यात्मज्ञान ज्याचा ठिकाणी कार्यरूप आहे असा कार्यरूप बोधाचा पुरुष) अन्ते (आहुः) म्हटले आहे. ।।।९।।

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गम्।
नित्यतृप्तः निराश्रयः ।
कर्मणि अभिप्रवृत्तः अपि।
न एव किञ्चित् करोति सः ।।

नित्यतृप्तः। निराश्रयः। सः। कर्मफलासङ्गम् त्यक्त्वा।कर्मणि। अभिप्रवृत्तः। अपि। किञ्चित् एव। न करोति.

ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम् या पदाचे दोन अर्थ. तो पुरुष जी काही ईश्वरविहीत सेवादास्यादि करतो त्यामुळे त्याची सर्व संचीत कर्मे नष्ट होतात. हा एक अर्थ. आणि दुसरा म्हणजे त्याचा ठिकाणी असलेले ज्ञान एवढे जाज्वल्य आहे की त्यामुळे कर्मांची बीजे अवघी भाजली गेलेली आहेत. आणि बीज भाजल्यानंतर ते पेरले असताही उगवत नाही. तद्वत त्याच्या ठिकाणची आंगतुळे ती ज्ञानाग्निमुळे भाजली गेलेली आहेत. त्याचे अनारब्ध। प्रारब्ध होणे आता संभवत नाही. ।। अजून तो युक्तः कृत्स्रकर्मकृत् ज्ञानिया कसा असतो ते सांगत आहेत.
(नित्यतृप्तः) चैतन्यविद्यावंतालाही जी स्वस्थता नाही अशा स्वस्थतेमुळे जो नेहमीच तृप्त आहे। (जिराश्रयः) कुठलाच त्रिगुणात्मक आश्रय ज्यास नाही असा। (सः) तो पंडीत। (कर्मफलासङ्गम् त्यक्त्वा) आज्ञापालनरूप कर्माचेदेखील कोणतेच फळ इच्छित नसून अथवा त्या कर्माच्या कर्तृत्वाचा अहंभाव टाकून देऊन। (कर्मणि) त्या कर्मामध्ये। (अभिप्रवृत्तः) उत्तम प्रकारे वागत असून अर्थात ती कर्म आवडीपूर्वक आचरत असून। (अपि) देखील। (किञ्चित् एव) काहीच। (न करोति) करीत नाही. ।।२०।।

निराशीः यतचित्तात्मा।
त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरम् केवलम् कर्म।
कुर्वन् आप्नोति किल्विषम् ।।

निराशीः। यतचित्तात्मा। त्यक्तसर्वपरिग्रहः।केवलम्। शारीरम्। कर्म। कुर्वन्। किल्विषम् न आग्नोति.

अजून तो पुरुष कसा असतो त्याचे वर्णन करतात
(निराशीः) तो आशारहित पुरुष। (येथे मुख्यत्वे असन्निधानीचा पुरुष दीर्घकाळ एणे शरीरेसि असैन अशी आशादेखील ज्याच्या ठिकाणी नाही)। (यतचित्तात्मा) आपल्या मनबुद्धीला। चित्ताला। देहात्मभावाला ज्याने संयमित केलेले आहे असा असतो। (त्यक्तसर्वपरिग्रहः) सर्व प्रकारच्या आलंबनांचा त्याग केलेला हा पुरुष। (केवलम्) केवळ। (नुसतेच)। (शारीरम्) अष्टस्वभावपालनरूप। (कर्म) कर्मे। (कुर्वन्) करीत असता। (किल्विषम् न आप्नोति) त्यास पाप लागत नाही। थोर अयोग्यताही लागत नाही. अश्या पुरुषाला संग्रहार्थ काही कर्म करावे लागत असतील जरी तरी ती तो श्रद्धापूर्वक करत नाही. नुसत्या शरीरानेच कर्म करतो. आणि म्हणून त्याचे पाप। त्याचा दोष त्याला लागत नाही. जसे देवाच्या सन्निधानातील सर्व भक्तजन लोकांनी मार्गावर भकू नये म्हणून चातर्वर्णी भिक्षा करीत नव्हते. संन्याशाने निअग्नी असावे. त्याने अन्नी पेटवू नये असा कर्मरहाटीत नियम आहे. मग असे चूल पेटवणे हे अनुसरलेयाच्या दृष्टीने निषिद्धकर्म आहे. पण एखाद्या अशक्ताकरिता तो जरी काही पचन पाचन करीत असेल हे कर्म निषिद्ध जरी असले तरी तो कुठल्याही एषणात्रयाच्या प्रेरणेने करत नाही. केवळ शारीरम् केवलम् कर्म आहे. अश्या कर्मांमुळे त्याला त्याचे पाय लागणार नाही. एणेन्याये जी जी कर्मे ईश्वरविहीत असून सकृत दर्शनी ते सदोष दिसतात ती कर्मे करीत असतांनाही त्याला पाप लागत नाही. या उलट अनुसरलेयाचे शारीरम् केवलम् कर्म नसून त्यात एषणात्रयाची प्रेरणा असेल मग तो केवढाही मोठा ज्ञानिया असला आणि त्याचे कर्म सकृत दर्शनी चांगले जरी दिसत असेल तरी त्यामुळे त्याला मालिन्य आल्याशिवाय राहाणार नाही. ।।२१।।

यदृच्छालाभसंतुष्टः।
द्वंद्वातीतः विमत्सरः ।
समः सिद्धौ असिद्धौ च।
कृत्वा अपि न निबध्यते ।।

यदृच्छालाभसंतुष्टः। द्वंद्वातीतः। विमत्सरः। सिद्धौ। च असिद्धौ। समः। कृत्वा। अपि। न निबध्यते.

(यदुच्छालाभसंतुष्टः) अदृष्टवशे जो विधी प्राप्त झाला त्याचे समाधान मानणारा। (द्वंद्वातीतः) तो विधी आचरत असता मारित्या पूजित्याचा योग आला असता हर्षशोकादि द्वंद्वांनी न आपलवणारा। (विमत्सरः) आपल्या साजात्य साधनवंतांविषयी मत्सर नसलेला। (सिद्धी) विधी आचरलेया तयाचे इष्ट फळ। (च असिद्धौ) आणि विधी आचरूनही तयाचे इष्ट फळ न दिसे तर त्याविषयी। (समः) समभाव ठेवणारा पुरुष। (कृत्वा) कर्मे करीत असता। (अपि) देखील। (न निबध्यते) बंधनात पडत नाही.किंवा (यदृच्छालाभसंतुष्टः) सहज गत्या प्राप्त झालेल्या पदार्थांमध्ये जो संतुष्ट आहे। आणिक व्हावे अशी इच्छा त्याला राहीलेली नाही असा असून जो (द्वंद्वातीतः) रागद्वेषाच्या द्वंद्वावेगळा आहे (विमत्सरः) मत्सरारहीत झालेला आहे असा असून (सिद्धावसिद्धो समः च) आणि सिद्धी असिद्धी विषयी सम आहे (सिद्धी झाली असता हुरळून जात नाही आणि अपयश आले असता दुःखी होत नाही) असा पुरुष (कृत्वापि न निबध्यते) कर्म करून देखील त्या कर्मांनी बांधला जात नाही. मग असा पुरूष तो ईश्वर आज्ञेने वर्तणारा बोधवंतच असू शकतो. मग देहांतरी पडलेला सगुण प्रमादिया कणवेचा तो पुरुषदेखील असा असू शकतो. काही अंशाने त्याच्याही ठिकाणी यातले काही गुण असू शकतात. जसे भगत शिवद्याल. त्यांचा ठिकाणीही असे गुण होते. त्यांची गोष्ट आजोबांजवळ मोगलेदादांनी सांगितली होती. ।।२२।।

गतसङ्गस्य मुक्तस्य।
ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञाय आचरतः कर्म।
समग्रम् प्रविलीयते ।।

गतसङ्गस्य। मुक्तस्य। ज्ञानावस्थितचेतसः।यज्ञाय। आचरतः। समग्रम्। प्रविलीयते.

तर असा हा पुरुष सांप्रतच्या कर्मांनीच लिप्त होत नाही काय? मागील सृष्टी अनंता जन्मी केलेली कर्मे ज्यांचे भोग संचित आहेत त्यांची काय व्यवस्था म्हणून सांगतात.
(गतसङ्गस्य) आसक्तीरहित। (मुक्तस्य) कर्माभिमानरहित। (ज्ञानावस्थितचेतसः) ज्ञानातच ज्यांचे चित्त स्थिर आहे अर्थात ज्ञानोक्त क्रिया करणाऱ्या। (यज्ञाय) परमेश्वरप्रित्यर्थ। (आचरतः) कर्म करणाऱ्या पुरुषाचे। (समग्रम्) समग्र संचित कर्म। (प्रविलीयते) विनाश पावते। नष्ट होते. ।। २३ ।।

अर्पणम् ब्रह्म हविः।
ब्रह्मानौ। ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्म एव तेन गन्तव्यम्।
ब्रह्मकर्मसमाधिना ।।

अर्पणम्। ब्रह्म। हविः। ब्रह्म। ब्रह्मानौ। ब्रह्मणा हुतम्।ब्रह्मकर्मसमाधिना। तेन। ब्रह्म। एव। गन्तव्यम्.

येथपर्यंत दैवरहाटीच्या साधनवंतांची व्यवस्था सांगितली। आता कर्मरहाटीच्या अंतर्यागिया बर्हियागियाची साधने सांगतात. याला पाठवाक्य : काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिम् यजन्त इह देवताः । यात सांगितलेले देवतांचे यजन समग्र सारखेच काय ? ना त्यात भेद आहेत. तेच कोणते? किती प्रकारचे ? पुढील दोन्ही श्लोकांमध्ये सर्वश्रेष्ठ देवता त्यांची विद्यासाधने सांगितलेली आहेत.
(अर्पणम्) यज्ञात तूप टाकण्यासाठी जी काष्टाची पळी वापरली जाते तिला अर्पणम् म्हणतात. ती पळीदेखील। (ब्रह्म) ब्रह्मच आहे। (हविः) हवन करण्याचे पदार्थ जड भावे चेतन तेदेखील। (ब्रह्म) ब्रह्मच आहेत। (ब्रह्माज्ज्ञो) ज्यात ते पदार्थ होमले जातात तो अग्नीदेखील ब्रह्मच आहे आणि। (बर्हाणा हुतम्) ज्याच्याद्वारे ते पदार्थ होमले जातात ते पुरुष होता। उगाता आणि यजमान। यजमानपत्नी। चाटे बटुक हे अवघे ब्रह्मच आहेत. ज्याचे कडून होमले जाते त्याचा अशाप्रकारचा भाव आहे. (ब्रह्मकर्मसमाधिना) ब्रह्म कर्म एकच आहे अशा सात्विक ज्ञानात। (त्रिगुणात्मक सात्विक ज्ञानात) तल्लीन असलेल्या। (तेन) त्या पुरुषाला। (हा पुरुष म्हणजे चैतन्यविद्यावंत होय.)। (ब्रह्म) अपर ब्रह्म। चित् ब्रह्म। (एव) हेच। (नन्तव्यम्) पावनीय स्थान असते अर्थात त्यास चिज्जड फळाची प्राप्ती होते. अवघे कर्म ब्रह्मरूपच आहे अशी समाधी म्ह. निष्ठा त्या विद्यावंताला बाणलेली असते. आणि म्हणून तो सर्वच कर्म करंतांना हे तरी ब्रह्म। ते तरी ब्रह्म अशा रीतीने करतो. अर्थात कर्म करणे त्याला आवश्यक आहे असे नाही. त्या कर्माविषयीची धारणा त्याची तशी आहे. ब्रह्म शब्द इथे चिद् ब्रह्मावाचक आहे. वांचून परब्रह्मावाचक नाही. ।।२४।।

दैवम् एव अपरे यज्ञम्।
योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्मानौ अपरे यज्ञम्।
यज्ञेन एव उपजुह्यति ।।

अपरे। योगिनः। दैवम् यज्ञम्। यज्ञम् एव। पर्युपासते।अपरे। ब्रह्मानौ। यज्ञेन। यज्ञम् एव। उपजुह्यति.

अशाप्रकारे। (अपरे) परमेश्वरसाधकापेक्षा कनिष्ट। (योगिनः) देवतेचे योगसाधन अर्थात विद्यासाधन आचरणारे। (दैवम् बजम्) देवतासंबंधी (मुख्य अर्थ :- देव शब्दाने परमेश्वर. परमेश्वरप्रवृत्तीनेच माया कार्यास आली म्हणून तिच्या यज्ञाला दैवम् यज्ञम् म्हणावे किंवा प्रथम प्रावाहिकी सृष्टीत चैतन्यविद्येचे दातृत्व परमेश्वर अवतारच करतात म्हणून तिच्या विद्येला दैवम् यज्ञम् म्हणावे.)। (यज़म् एव) यज्ञच। (पर्युपासते) चांगल्या प्रकारे आचरतात पुढे इतर विद्यांविषयी पर्युपासते म्हटलेले नाही कारण भैरवाखालील विद्यावंतांना आडरिगणे आहे. (अपरे) चैतन्यविद्यावंतापेक्षा कनिष्ट असे जे विश्वेचे विद्यावंत ते. (ब्रह्माज्ञो) देहभर व्यापक अशी जी विश्वेची पिंडस्था ती व तूर्य ब्रह्म म्हटलेली विश्वरूप ब्रह्मांडस्था एकच आहे असे मानून तिलाच जणू काही अन्नी मानून। (यज्ञेन) स्वतःला देखील यज्ञस्वरूप मानून। (यक्षम् एव) पिंडस्थेचे ध्यान करणे ह्याच समिधा मानून हविर्द्रव्य मानून। (उपजुह्यति) जणु काही हवन करतात. विश्वविद्यावंत व चैतन्यविद्यावंत दोन्हीच्या ठिकाणी देहधर्म। इंद्रियधर्म व मनोधर्म यांचा लोप होतो. काही प्रमाणात जीवधर्मही लोपतात. ।।२५।।

श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि अन्ये।
संयमान्निषु। जुह्यति ।
शब्दादीन् विषयान् अन्ये।
इन्द्रियान्निषु जुह्यति ।।

अन्ये। श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि। संयमान्निषु। जुह्यति। अन्ये। शब्दादीन् विषयान्। इन्द्रियान्निषु। जुह्यति.

आता यापुढे खालील देवतांची विद्यासाधने सांगितली जात आहेत.
(अन्ये) याहीहून कनिष्ट शाक्तेय विद्यावंत। (श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि) पाचही ज्ञानेंद्रिये। (संयमान्निष) अंतःकरणाचा संयम हाच जणू काही अन्नी समजून त्यात। (जुह्यति) इंद्रियधर्मांचे जणू काही हवन करतात. ब्रह्मविद्यासाधनी "अंतःकरणवेधे अंतःकरणाची प्राप्ती" आता यापुढे खालील देवतांची विद्यासाधने सांगितली जात आहेत. वेगळ्या अर्थाने म्हटले आहे. त्यांच्या विद्यासाधनी व साध्यी इंद्रियधर्मांचा लोप असून अंतःकरणीच रमणे आहे एणे अर्थे इंद्रियधर्मांचे हवन जाणावे। (अन्ये) यापेक्षा कनिष्ट असे जे ब्रह्मादिक शेषशय्याचे। महाणवाचे विद्यावंत। (शब्दादीन् विषयान् शब्द। स्पर्श। रस। रूप। गंध या पंच विषयांना जणू काही। (इन्द्रियान्निषु) इंद्रियरूप अग्नीत। (जुह्यति) हवन करतात. ब्रह्मादिक शेषशय्यांच्या फळियांना व विद्यावंतांना विषय पदार्थांचा योग नसतांनाही विषयाचे सुख पंचज्ञानेंद्रियांच्या अधिष्ठानाद्वारा अनुभवाला येते एणे अर्थे त्यांनी शब्दादि विषयांचे इंद्रियरूप अग्नीत हवन केले जाणावे.
व्याख्यान :- (अन्ये) खालील विद्यावंत ते (संयमान्निषु) संयमरूप अग्नीमध्ये (श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि) श्रोत्रादि इंद्रिये (जुह्यति) हवन करतात. हे तिन्ही स्थानातील आणि शेषशय्या या चहू स्थानातील देवतांचे विद्यावंत होत. यांचे साधक श्रोत्रादि इंद्रियांना संयमरूप अन्नीत होमतात. अर्थात इंद्रियांद्वारा विषयांचा जो भोग घ्यायचा असतो त्याविषयी त्यांचा संयम अत्यंत असतो. त्याचप्रमाणे (शब्दादीन् विषयान्) शब्द। स्पर्श। रूप। गंध। रस या विषयांना (अन्ये) त्याखालील साधक अर्थात इंद्रादिकांचे विद्यावंत ते (इन्दिवानिषु इंद्रियरूप अन्नीमध्ये (जुह्यति) होमतात. पदार्थ सेवूनही तो आम्ही सेवत नाही असे त्यांना वाटते. परंतु ते मिथ्या आहे. ।।२६।।

सर्वाणि इन्द्रियकर्माणि।
प्राणकर्माणि च अपरे ।
आत्मसंयमयोगान्नौ।
जुह्यति ज्ञानदीपिते ।।

अपरे। ज्ञानदीपिते। आत्मसंयमयोगान्नौ। सर्वाणि इन्द्रियकर्माणि। च। प्राणकर्माणि। जुह्यति.

(अपरे) महाण्णव थोव्यातील विद्यावंतांपेक्षा कनिष्ट असे जे आण्णव थोव्यातील विद्यावंत इंद्रादिकाखालील देवतांचे विद्यावंत। (ज्ञानदीपिते) विद्येच्या भरकाळीच विद्यासामर्थ्याने प्रज्वलित झालेल्या। (आत्मसंयमयोगान्नौ) आत्मसयंमरूप योगान्नीत। (सर्वाणि इन्द्रियकर्माणि) सकळ इंद्रियाच्या व्यापारांना अर्थात अष्टस्वभावपालन। विषयोपभोग व हाताचा विषय देणे घेणे। पायाचा चालणे फिरणे। मुखाचा बोलणे हासणे इत्यादि व्यवहारांना। (च) आणि। (प्राणकर्माणि) प्राणरक्षणार्थ करावायाच्या कर्माना। (जुह्यति) जणू काही होमतात या विद्यावंतांना विद्येच्या भरकाळी वैराग्य व आवेशादि कार्ये असतात. येहवी सर्वसामान्य माणसासारखेच आहारविहार असतात.
व्याख्यान :- या श्लोकी भैरवांचे विद्यावंत सांगितले आहेत. कारण त्यांना ब्रह्मविद्येत अंतःकरण म्हटलेले आहे. (अपरे) चैतन्यविद्यावंत आणि विश्वेच्या विद्यावंताखालील भैरवांचे विद्यावंत आहेत ते (आत्मसंयमयोगान्नौ) आत्मसंयमयोगरूप (ज्ञानदीपिते) ज्ञानाने प्रदिप्त अशा अन्नीमध्ये (सर्वाणि इन्द्रियाणि च प्राणकर्माणि) सर्व इंद्रिये कर्मे आणि प्राण कर्मे या सर्वांना (जुह्यति) होमतात. प्राण कर्मे म्ह. प्राणवायूचा व्यापार. आत घेणे बाहेर सोडणे. या विद्यावंतांना विषयपदार्थांची गोडीच नसते. किंबहूना घृणाच असते. येथपर्यंत अंतर्यागिये यज्ञाच्या रूपकाने वाखाणिले आता बहिर्यागिये सांगतात. ।।२७ ।।

द्रव्ययज्ञाः तपोयज्ञाः।
योगयज्ञाः तथा अपरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः च।
यतयः संशितव्रताः ।।

अपरे। यतयः। संशितव्रताः। द्रव्ययज्ञाः तपोयज्ञाः। तथा। योगयज्ञाः। च।स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः.

येथपर्यंत अंर्तयागिये यज्ञाच्या रूपकाने वाखाणिले आता बर्हियागिये सांगतात.
(अपरे) अंतर्याग साधनापेक्षा कनिष्ट असे बर्हियाग साधन आचरते जे योगी ते। (यतयः) प्रयत्नशील व। (संशितव्रताः) कट्टरपणे नियम पाळणारे असतात. (अंर्तयागियांना विद्यासंचार झाल्यावर प्रयत्न अथवा व्रतपालन काहीच करावे लागत नाहीत. ते संचारी साधन असल्यामुळे आपोआपच साधनवंत जणू काही परवश होऊन ध्यानादी क्रिया करतो. त्यात त्यास एक प्रकारे त्रिगुणात्मक सुखही असते. विद्यासामर्थ्यामुळे आपोआपच संयम होतो आणि साधनवंतास मी संयम केला असे अहंकारजन्य समाधान असते म्हणून त्या विद्यावंताना भगवंतांनी यतयः किंवा संशितव्रताः म्हटलेले नाही. तर तेच बर्हियागिये कव्हण? ना। (द्रव्ययज्ञाः तपोयज्ञाः) द्वापरीचा बहिर्यागी प्राधान्य द्रव्य होआवे लागे आणि अनुशंगिक भावे यज्ञ पूर्ण होईपर्यंत सत्यभाषण ब्रम्हचर्य असे तप आचरावे लागे म्हणून द्वापरीचा बर्हियागाला द्रव्ययज्ञा तपोयज्ञा म्हणावे. तसेच कलयुगीचा बर्हियागी तीर्थ। क्षेत्रादि आचरता प्रधानत्वे उपवासादिक व्रत हेच तप आचरून पत्र पुष्यादि वाहतांना द्रव्य खर्चावे लागे म्हणून कलियुगीच्या बहिर्यागियांनाही द्रव्ययज्ञ तपोयज्ञ म्हणावे. (तथा) त्याचप्रमाणे। (योगयज्ञाः) त्रेतीच्या बहिर्यागास योगयज्ञ म्हणावे कारण योग शब्द तो ध्यानावाचक आणि त्रेतीच्या बहिर्यागास आमचे गोसावी ध्यान म्हणितले. दुसरे कारण त्रेतीचा बर्हियाग भक्ती आचरत्या साधकास पात्राचे शारीरे व मानसिके भजनरूपे वा ध्यानरूपे योग करावा लागे म्हणून त्रेतीच्या बहिर्यागियांस योगयज्ञाः म्हटले आहे। (च) आणि। (स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः) कृतयुगीच्या बहिर्यागियांना स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः म्हणावे कारण आमचे गोसावी कृतयुगीच्या बहिर्यागास आत्मोपास्ती आणि विचारस्थळी ज्ञान म्हणितले आहे. तरी स्वाध्याय शब्दात आत्मोपास्ती कैसी घडत असे? ना स्व म्हणिजे आपण आणि आपुले संलग्न। मळ। देह या अवघेयाते आत्मभावनेने अध्याय म्ह. ध्यान करीव्याख्यान :- (अपरे) या पेक्षा कनिष्ठ असे साधक ते (द्रव्ययज्ञाः) द्रव्यसाध्य यज्ञ अर्थात यज्ञयाग आणि तिर्थ क्षेत्र व्रत दान या द्वारा (मुख्यत्वे यज्ञयाग हा द्रव्यसाध्य यज्ञ आहे. समुद्र वलयांकीत पृथ्वीचे द्रव्य जिंकून आणावे आणि शत यज्ञ करावे हा सर्वश्रेष्ठ यज्ञ आहे.) यजन करतात. काही साधक (तपोयज्ञाः) तपोयज्ञाद्वारा उपासना करतात. (हे साधक म्हणजे त्रेतीचे भक्ती बहिर्यागिये कारण भक्ती बहिर्यागियांना वेदांमध्ये तप असे म्हटलेले आहे). तर काही साधक (योगयज्ञाः) ते योगदर्शनामध्ये सांगितलेला अष्टांगयोग साधनारूप यज्ञ आचरतात. अर्थात वज्रोळी अमरोळी दिव्योळी सिद्धोळीच्या (आगम) साधकांना इथे योगयज्ञ असे म्हटलेले आहे. (च) आणि या सर्व बहिर्यागांपेक्षा श्रेष्ठ असा बहिर्याग म्हणजे कृतयुगीचा आत्मोपास्ती आचरणारे साधक ते (यतयः संशितव्रताः) प्रयत्नशील असून ज्यांचे व्रत प्रसंशनीय आहे। श्रेष्ठ आहे ते (स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः) स्वाध्यायज्ञानयज्ञाद्वारा उपासना करतात. स्व म्ह. आपण स्वतः। त्याविषयी आत्मा म्ह. सर्वव्यापक आहे असा अध्यास करणे त्याला म्हणावे स्वाध्यायज्ञानयज्ञ. या श्लोकी पाचही बहिर्याग सांगितलेत. ।।२८।।

अपाने जुह्यति प्राणम्।
प्राणे अपानम् तथा अपरे ।
ग्राणापानगतिः रुद्धवा।
प्राणायामपरायणाः ।।

तथा अपरे। प्राणायामपरायणाः। प्राणापानगतिः। रुद्ध्वा। अपाने। प्राणम्। जुह्यति।तथा प्राणे अपानम् जुव्हति.

योगयज्ञाः शब्दाने जे सांगितले गेले त्यांचे स्पष्टीकरण पुढच्या दोन श्लोकी करीत आहेत.
(तथा अपरे) आत्मोपास्तीच्या पुरुंषांपेक्षा कनिष्ट असे जे। (प्राणायामपरायणाः) प्राणायामालाच श्रेष्ठ साधन मानणारे दिव्योळीचे (विश्वेचे बर्हियागिये) आणि सिद्धोळीचे (भैरवाचे बर्हियागिये)। (प्राणायानगतिः) श्वासोच्छवासाची क्रिया अभ्यासाने। (कङ्घवा) निरोधून। स्थिर करून जणू काही। (अपाने) उच्छवासात। (प्राणम्) प्राणवायुचा (श्वास घेणे या क्रियेचा)। (जुह्यति) होम करतात. प्राणायाम साधनात फुप्फुसात श्वास भरणे यास पूरक म्हणतात व उच्छवास सोडणे यास रेचक म्हणतात. फुप्फुसात श्वास कोंडून ठेवणे यास कुंभक म्हणतात. ज्या योग्यालाला दीर्घकाळ कुंभक साधला तो श्रेष्ठ योगी मानला जातो. त्या कुंभक प्रक्रियेवरच येथे अपाने जुह्यति प्राणम् असे यज्ञात्मक रूपक केले आहे. (तथा प्राणे अपानम् जुव्हति) त्याचप्रमाणे काही योगी पुर्ण रेचक करून पुन्हा पूरक करीत नाहीत हेच प्राणात आपानाचे होमणे होय.
व्याख्यान :- (अपरे) योगयज्ञ म्ह. योगदर्शनात सांगितलेला आगम बहिर्याग नावाचा योगयज्ञ आचरणाऱ्या पुरुषांमध्ये काही साधक ते (अपाने प्राणम् जुह्यति) अपान (सोडला जाणारा) वायुत प्राणवायुचे (आत घेतला जाणारा वायुचे) हवन करतात. अर्थात पुरक (सतत वायु आत भरणे) नावाचा प्राणायम करतात. (तथा प्राणे अपानम् जुह्यति) तर काही साधक प्राणवायुत अपान वायुचे हवन करतात. अर्थात रेचक (सतत वायु बाहेर सोडणे) नावाचा प्राणायम करतात. त्याचप्रमाणे (अपरे) काही आणखी दुसरे साधक (प्राणापाननतिछद्ध्वा) प्राण अपानाची गती रुद्ध्वा म्ह. कोंडून ठेवतात. इथे तिन्ही ओळीचे बहिर्यागिये सांगितले. असे ते (ग्राणायामपरायणाः) प्राणायामपरायण योगी असतात. इथे तिन्ही ओळीचे बहिर्यागिये सांगितले. ते आधी पूरक करतात मग नंतर तो वायु हळुहळू सोडतात. असे केल्यानंतर मग कुंभक करतात. आधी वायु आत घेऊन घेतात आणि मग दिर्घकाळपर्यंत त्या प्राणापानाची गति कंधून ठेवतात. आणि मग सावकाश तो वायु सोडायचा. असे पूरक। रेचक आणि कुंभक या प्राणायामाद्वारा प्राणापानाची गति ते स्थिर करतात. सम करतात. ही तिन्ही ओळींची प्राथमिक प्रक्रिया आहे. असे करण्याचा त्यांचा हेतू असा की प्राणापानाची गति स्थिर केल्यानेच मनही स्थिर केले जाते. मन केल्यानेच शरिरही शुद्ध केले जाते. आणि शरीर शुद्ध झाले म्हणजेच पुढची साधना अनुष्ठीली जाऊ शकते. आणि मग त्यांची जी साधना आहे ती अमरोळी सिद्धोली दिव्योळीपर्यंत वाढत जाते. ।।२९।।

अपरे नियताहाराः।
प्राणान् प्राणेषु जुह्यति ।
सर्वे अपि एते यज्ञविदः।
यज्ञक्षपित कल्मषाः ।।

अपरे। नियताहाराः। प्राणान्। प्राणेषु। जुह्यति।एते। सर्वे अपि। यज्ञविदः। यज्ञक्षपित कल्मषाः.

(अपरे) विश्वभैरवांच्या बर्हियागियांपेक्षा कनिष्ट असे अमरोळीचे (शेषशय्याचे बर्हियागिये) आणि वज्रोळीचे (क्षींराब्धीच्या परिवाराचे बर्हियागिये)। (नियताहाराः) आगम शास्त्राने नेमून दिलेल्या अजादुग्ध। यावानळाच्या कण्या मेंढसिंगीच्या पात्रात मोजक्या प्रमाणात सेवन करणारे जणू काही। (प्राणान्) आपल्या प्राणशक्तीला पर्यायाने ज्ञानेंद्रिया कर्मेंद्रियांच्या विषयोपभोग सामर्थ्याला। (प्राणेषु) प्राणवायूत (क्षुधेने प्रदीप्त झालेल्या प्राणवायूत)। (जुह्यति) होमतात. अर्जुना। (एते) हे। (सर्वे अपि) सर्वच। (यज्ञविदः) या बहिर्यागांनाच परमेश्वरप्राप्तीचे साधन मानणारे आहेत तसेच। (यज्ञक्षपितकल्मषाः) या यज्ञामुळेच आम्ही सर्व पापांचा क्षय केला। नाश केला असे मानणारे आहेत अर्थात त्यांची ही समजूत चुकीची आहे.त्याचप्रमाणे चतुर्थ श्रेणीचे ते वज्रोळीचे. ते सांगत आहेत. (अपरे) यापेक्षाकनिष्ठ श्रेणीचे साधक अर्थात वज्रोळीचे साधक ते (नियताहाराः) आहारावर संयम करतात. आणि (प्राणान्प्राप्नेषु जुह्यति) प्राणवायुमध्येच पंचप्राणांना होमतात. अर्थात प्राणवायुच्या गतिवर संयम मिळवून घेतात. ते यावानळाच्या कन्ह्या म्ह. जोन्हळ्याचा कन्ह्या। अजादुग्ध म्ह. शेळीचे दुध आणि मेंढशिंगीच्या पात्रामध्ये ठराविक प्रमाणातच उगाळून आणि भक्षण करतात. आणि अशारीतीने देह शुद्ध करून वज्रोळीपर्यंत पोहचतात. (एते) हे (सर्वे अपि) आतापर्यंत सांगितलेले सर्व योगी (यज्ञविदः) यज्ञ जाणणारे आहेत। ते (यज्ञक्षपितकल्मषाः) यज्ञाद्वारा आमची पाये क्षाळली गेली। धुतली गेलेली आहेत आणि मोक्षाला लायक झालेलो आहोत असे समजतात. हा एक अर्थ. अथवा (यज्ञक्षपितकल्मषाः) यज्ञामध्ये त्यांना जी काही हिंसा घडते त्याचा त्यांना बाध लागत नाही। दोष लागत नाही. आत्मोपास्तीचा पुरुष सोडून सर्वांनाच हिंसारूप क्रिया तर घडतेच. भक्ती बहिर्याग आचरणारा तो यात्राला प्रसन्न करून घेण्यासाठी प्रसंगी हिंसाही करतो. तडमोडही करतो. यज्ञ आचरणारा त्याची हिंसा तर प्रसिद्धच आहे. तिर्थ क्षेत्र आचरणारा तो देखील तिर्थाटन करतांना सुक्ष्मा जंतुंची हिंसा करतो। तडमोड करतो। याने फुले तोडतो. आणि तसेच आत्मसंयमरूप यज्ञ साधणारे चारही ओळीचे साधक ते सुद्धा शरिराला लाली। लुली। धौती अश्या प्रक्रियांद्वारा उपवास करतात। शरीर कृश करतात तेव्हा त्यांचाकडूनही आत्मविषयनी हिंसा घडतेच. मग ह्या सर्व हिंसेचा त्यांना दोष लागत नाही. कारण सानियेचा फळीचि मिश्र भोग. हा दुसरा अर्थ. ।।३०।।

यज्ञशिष्टामृतभुजः।
यान्ति ब्रह्म सनातनम ।
न अयम् लोकः अस्ति अज्ञस्य।
कुतः अन्यः कुरुसत्तम ।।

यज्ञशिष्टामृतभुजः। सनातनम् ब्रह्म यान्ति। यज्ञशिष्टामृतभुजः। सनातनम् ब्रह्म यान्ति। कुरुसत्तम। अज्ञस्य। अयम् लोकः। न अस्ति। अन्यः कुतः.

मागील श्लोकी त्या बहिर्यागीयांची समजूत चुकीची आहे म्हणितले तरपरमेश्वरप्राप्तीचे साधन ते कोणते। म्हणून थोडक्यात सांगतात.
(वज्ञशिष्टामृतभुजः) अहेतुक भूतभजनरूप यज्ञाचा परिणाम जे ज्ञानामृत त्याचे सेवन करणारे अर्थात अहेतुक भूतभजनाने ज्ञान होते। त्या ज्ञानानुरूप वागणारे। (सनातनम् ‌ब्रह्म यान्ति) सनातन अशा सदू ब्रह्माला पावतात.
या विश्रांतीचा दुसरा अर्थ (यज्ञशिष्टामृतभुजः) अहेतुक मायापूरभजनरूप यज्ञाचा परिणाम जे प्रेमामृत त्याचा अनुभव घेणारे सेवन करणारे प्रेमिये भक्त। (सनातनम् ब्रह्म यान्ति) परब्रह्म परमेश्वराच्या प्राप्तीस जातात। (कुरुसत्तम) हे कुरुकुळश्रेष्ठ अर्जुना। (यज्ञस्य) यक्षरहित। पुण्यकर्मे न करणाऱ्या नास्तिक व्यक्तिस। (अयम् लोकः) हा इहलोकदेखील। (न अस्ति) सुखकारक होत नाही मग। (अन्यः कृतः) त्याला परलोक कुठून सुखकारक होणार. आतापर्यंत सांगितलेल्या सर्व यक्षांची जास्तीत जास्त फलश्रुती काय ते सांगत आहेत. (कुरुसत्तम) कुरुकुळामध्ये श्रेष्ठ असलेल्या अर्जुना। (यज्ञशिष्टामृतभुजः) यज्ञशिष्टामृत म्ह. यज्ञाचे शिष्ट अन्न ते अमृत समजून। प्रसाद समजून भुजः म्ह. भोजन करणारे ते (सनातनम् ब्रह्म यान्ति) सनातन अशा ब्रह्माला प्राप्त होतात. आतापर्यंत सांगितलेल्या यज्ञ-याग आचरणारे जे आहेत त्या सर्वांची प्राप्ती अन्नदानाने होते. हे सर्व यज्ञ ते त्या-त्या बहिर्यागाचा ठाइ पुण्यहेतूचे भजन घडते आणि म्हणून तो-तो बहिर्याग उपतिष्ठतो. असा भजन क्रियारूप यज्ञ जो आहे तो यज्ञ केल्यानंतर जे शिष्ट म्ह. राहिलेले। शेष आहे त्याला अमृत समजून खाणारे ते त्या भजन क्रियेच्या वाहोमुळे क्रिया प्रसवत-प्रसवत सनातनम् ब्रह्म जास्तीत जास्त मायेच्या फळाला पावून घेऊ शकतात. ।।
आता अशा या अन्नदानरूप अथवा देवतार्चनरूय जो यक्ष आहे त्याचाविषयी उपसंहारी सांगत आहेत. हे (कुरुसत्तम) कुरुकुलश्रेष्ठ अर्जुना। (अक्षस्य) असा यक्ष न करणारा जो आहे त्याला (अयम् लोकः न अस्ति) हा मनुष्यलोकच प्राप्त होऊ शकत नाही तर (अन्यः कुतः) यापेक्षा श्रेष्ठ असा परलोक तो कुठून प्राप्त होणार ! यज्ञांमुळेच इहलोकाची प्राप्ती होते आणि यज्ञांमुळेच परलोकाची प्राप्ती होते. ।।३१।।

एवम् बहुविधाः यज्ञाः।
विततः ब्रह्मणः मुखे ।
कर्मजान् विद्धि तान् सर्वान्।
एवम् ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ।।

एवम्। बहुविधाः। यज्ञाः। ब्रह्मणः मुखे। विततः।तान् सर्वान्। कर्मजान् विद्धि। एवम्। ज्ञात्वा। विमोक्ष्यसे.

अशी ही कर्मरहाटीच्या अन्नदानरूप यज्ञाची श्रेष्ठता भगवंतांनी इथेसांगितली. आता इथून पुढे या यज्ञांविषयीची अधिकची माहिती सांगत आहेत.
(एवम्) पूर्वोक्त। (बहुविधाः) अनेक प्रकारचे। (यक्षाः) अंतर्याग बहिर्याग। भावसाधन। नाना पुण्ये नगणित सुकृते। (ब्राह्मणः मुखे) चित्ब्रह्माचे जे मुख वेद त्यापासून। (विततः) विस्तार पावले आहेत। लोकी प्रसिद्ध झाले आहेत. (तान् सर्वान्) त्या सर्वांना। (कर्मजान् विद्धि) १) प्रारब्धाप्रमाणे मिळणारे समज. २) परवडीनेमिळणारे समज. ३) पुण्यकर्मांनी मिळणारे समज। अर्थात ते कर्मजन्य आहेत. ते अन्नदानरूप कर्मांनी प्राप्त होणारे आहेत आणि तो यक्ष उपतिष्ठला तरी तो कर्मांद्वाराच आचरावा लागतो. ते कर्मांद्वारा सिद्धीला जाणारे आणि कर्मांद्वाराच प्राप्त होणारे आहेत. (एवम्) अशा प्रकारे। (ज्ञात्वा) जाणून घेतल्याने। (विमोक्ष्यसे)यज्ञसंबंधीच्या अज्ञाना अन्यथाज्ञानापासून तू मुक्त होशील. ।।३२।।

श्रेयान् द्रव्यमयात् यज्ञात्।
ज्ञानयज्ञः परतंप ।
सर्वम् कर्म अखिलम् पार्थ।
ज्ञाने परिसमाप्यते ।।

परंतप। द्रव्यमयात् यज्ञात्। ज्ञानयज्ञः। श्रेयान् पार्थ। सर्वम् अखिलम् कर्म। ज्ञाने। परिसमाप्यते.

टीकाकारांच्या मते हा श्लोक द्वयर्थी आहे. कर्मरहाटीच्या यज्ञांमध्येही द्रव्ययज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ आहे. कर्मरहाटीचा द्रव्ययज्ञ म्ह. बहिर्यानरूप यज्ञ। कारण ते द्रव्यसाध्य आहेत। त्यापेक्षा कर्मरहाटीचा ज्ञानयज्ञ म्ह. अंतर्यागरूप यज्ञ ते श्रेष्ठ आहेत. कारण ते ज्ञानसाध्य आहेत. मग कर्मरहाटीच्या बहिर्यांगामध्येही खालील तिन्ही स्थानीचे बहिर्याग ते द्रव्यसाध्य बहिर्याग आहेत त्यापेक्षा कृतयुगीचा ज्ञानसाध्य बहिर्यान हा श्रेष्ठ आहे. हा एक अर्थ. दुसरा म्हणजे दैवरहाटीचा ज्ञानयज्ञ. तोच भगवंतांना अभिप्रेत असला पाहिजे. आणि पुढील श्लोकाचा अन्वय पहाता एथिचाच ज्ञानयज्ञ ध्वनीत होतो.(परन्तप) हे अर्जुना। (द्रव्यमवात् यज्ञात्) पदार्थांनी हविर्द्रव्यांनी पूर्ण होणाऱ्या यज्ञापेक्षा। (ज्ञानयज्ञः) ज्ञानरूप यज्ञ तो सर्व अर्थाने। (श्रेवान) श्रेष्ठ आहे. भावार्थ असा की। कर्मरहाटीचे सर्व यज्ञ द्रव्याने सिद्ध होणारे आहेत. त्याचे फळ सीमित व सुखदुःखमिश्र असते. ज्ञानयज्ञ म्ह. परमेश्वराच्या सर्वज्ञत्वाचे। सर्वगुणसंपन्नतेचे ज्ञान हाच जणू काही अग्नी आहे. जीवाच्या ठिकाणी असणारे सर्व प्रसवरूप दोष हे जणू काही समिधा आहेत। हविर्द्रव्य आहेत. ज्ञानदृष्टीने स्वतःच्या दोषांना जाणून निर्वेद। अनुताप। अनुशोच। आर्ती। अप्राप्ती। तळमळ या षङ्गिध दुःखासह परमेश्वराचे स्मरण करणे। नाममंत्राचा जप करणे हेच हवन करणे होय. ज्ञानयज्ञ अजून श्रेष्ठ कसा? कोण्या अर्थी ? म्हणशील तर। (पार्टी) हे अर्जुना। (सर्वम् अखिलम् कर्म) आगंतुक। अनारब्ध। प्रारब्ध सगळीच कर्मे। (ज्ञाने) ज्ञानपूर्वक आचरण करू लागला असता। (पस्तिमाप्यते) पूर्णपणे समाप्त होतात. नूतन निष्यत्ती होत नाही एणे अर्थ प्राग्भावे समाप्त होतात आणि ज्ञानोक्त आचरणामुळे ध्वंसाभावे समाप्त होतात. ।।३३।।

तत् विद्धि प्रणिपातेन।
परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानम्।
ज्ञानिनः तत्त्वदर्शिनः ।।

प्रणिपातेन। सेवया। परिप्रश्नेन। तत्। विद्धि।ज्ञानिनः। तत्त्वदर्शिनः। ते। ज्ञानम्। उपदेक्ष्यन्ति.

असे हे ज्ञान आम्ही तुला स्वतः सांगत आहोत पण आमच्या। (श्रीमूर्तीच्या) असन्निधानी हे ज्ञान मिळवण्यासाठी काय केले पाहिजे ते जाणून घे.
(प्रणिपातेन) साष्टांग नमस्कार करून। (सेवया) सेवक भावनेने। नम्रपणे। (पश्प्रिश्नेन) निष्कपटपणे। (छळणसाठी नव्हे। परीक्षा पाहण्यासाठी नव्हे यास म्हणावे निष्कपटपणे) प्रश्न विचारून। जिज्ञासा करून। (तत्) ते ज्ञान। (विद्धि) जाणून घेतले पाहिजे। (ज्ञानिनः) यथार्थ ज्ञाते। (तत्त्वदर्शिनः) ज्ञानाप्रमाणे वागून आलेल्या उजळतेमुळे ज्यांना तत्वाचे म्हणजे ब्रह्मविद्येच्या भितराचे यथार्थ दर्शन आहे. असे पुरुष। (ते) तुला। (ज्ञानम्) ज्ञानाचा। (उपदेश्यन्ति) उपदेश करतील. ।।३४।।

यत् ज्ञात्वा न पुनः मोहम्।
एवम् यास्यसि पाण्डव।
येन भूतानि अशेषेण।
द्रक्ष्यसि आत्मनि अथो मयि.

एवम्। यत्। ज्ञात्वा। पुनः। मोहम्। न यास्यसि। पाण्डव।येन। अशेषेण भूतानि। आत्मनि। द्रक्ष्यति। अथो। मयि.

इतर दर्शनाची जी ज्ञाने आहेत ते मात्र असेच समजतात की। ज्ञान हा आत्म्याचा गुण आहे. म्हणून ज्ञान हे आपोआपच आत्म्यामध्ये स्फुरते. ते बाहेरून येते हे त्यांना चुकीचे वाटते. मात्र तसे नाहीच. भागवताचाही सिद्धांत असा नाही. 'अविद्यायुक्तस्य जीवस्य.' असा भागवतात श्लोक आहे. याचा अर्थ - जीव हा अत्यंत अज्ञान असल्यामुळे त्याला आपोआप ज्ञान होणे संभवत नाही. त्याला सर्वज्ञ पुरुष ज्ञान देणारा असावा लागतो. आणि तो सर्वज्ञ पुरुष म्ह. परमेश्वर. त्या परमेश्वराद्वाराच जीवाला यथार्थ ज्ञान होऊ शकते अथवा त्या परमेश्वराच्या कृपेने त्याच्या ज्ञानियाद्वारा त्याचे ज्ञान होऊ शकते. हा सिद्धांत श्रीमद्भागवतात श्रीउद्धवदेवाला सांगितला होता. तोच इथे या श्लोकी परमेश्वर पुनर्युक्त केला. (सामान्याकारे माहितीकारणे केला जाणारा तो प्रश्न आणि सूक्ष्म भेद जाणून घेण्यासाठी केला जाणारा तो प्रश्न असा प्रश्न आणि परिप्रश्न यात भेद आहे. मग तत्त्वदर्शिनी आणि ज्ञानी पुरुष यातही भेद आहे. ज्ञानी म्ह. जे एक सेवढे ज्ञात आहेत. ज्यांनी नुसते ज्ञान जाणून घेतलेले आहे असे पुरुष. आणि तत्त्वदर्शिनी म्ह. ज्यांनी ते ज्ञान जाणून घेऊन अमलांत आणून आणि त्या ज्ञानाशी ते एकरूप झालेले आहेतअसे पुरुष.) असे ज्ञान जाणून घेतल्याने काय लाभ होईल ते तुला सांगतो. असे ज्ञान जाणून घेतल्याने काय लाभ होईल ते तुला सांगतो.
(एवम्) अशाप्रकारचे संपूर्ण ज्ञान। (यत्) जे। (ज्ञात्वा) जाणल्यानंतर। (पुनः) पुन्हा। (मोहम्) अज्ञान व अन्यथाज्ञान। (न याक्यति) तुला उत्पन्न होणार नाही। (पाण्डव) हे अर्जुना। (येन) ज्या ज्ञानामुळे। (अशेषेण भूतानि) संपूर्ण जड चेतन वस्तूंना। (आत्मनि) सर्वव्यापक अव्यक्त परमेश्वरात सामावलेले। (द्रक्ष्यसि) पाहशील. सर्वांना अव्यक्ताने व्यापलेले आहे तसेच त्या अव्यक्ताच्या प्रवृत्तीनेच ते सर्व कार्यास आले आहेत असे बघशील। जाणशील. (अथो) जारठ्य पावल्यावर। (मयि) मज सगुण साकार परमेश्वरातही संपूर्ण प्राणीमात्र सामावलेले आहेत असे पाहशील. साकार हा जीवांच्या उद्धरणासाठीच प्रकट झाला आहे. पश्चात पहाराचेनि न्याये अशेषा जीवांचे उद्धरणहेतुने साकार परमेश्वर चिंतन करतात. या अर्थाने सर्व जीवजात साकार परमेश्वाराने व्यापली आहे तसेच प्रेमियाला अव्यक्त व व्यक्त भिन्न वाटत नाही या अर्थानेही अव्यक्ताप्रमाणेच परमेश्वराने। (साकाराने) समग्र जीवजातव्यापली आहे. तिसरे आऊ वानहननी श्रीमुकुट धरणे या लीळेचेनि न्यायेव्यक्तमंतपण सर्वात्मक आहे ।।३५।।

अपि चेत असि पापेभ्यः।
सर्वेभः पापकृत्तमः ।
सर्वम् ज्ञानप्लवेन एव।
वृजिनम् संतरिष्यसि ।।

चेत्। सर्वेभ्यः पापेभ्यः अपि। पापकृत्तमः। असि।ज्ञानप्लवेन। सर्वम् वृजिनम्। संतरिष्यसि। एव.

अजून त्या ज्ञानाचा फार मोठा फायदा ऐकून घे.
(चेत्) यदाकदाचित। (सर्वेभ्यः पापेभ्यः अपि) सर्व दुराचारांहूनदेखील। (पापकृत्तमः) अतिशय दुराचारी। (अति) असशील तरीपण। (ज्ञानप्लवेन) या ज्ञानरूप नौकेने। (सर्वम् वृजिनाम्) सर्व पापांतून अनिष्टांतून। (सन्तरिष्यति) चांगल्या प्रकारे निस्तरून जाशील। (एव) यात शंका नाही। संदेह नाही. अर्थात येथे भगवंतांना कार्यरूप ज्ञान अभिप्रेत आहे. (अशा ज्ञानाचे कार्य भगवंत पुढे तेराव्या अध्यायात सांगणारच आहेत. ते ज्ञानाचे कार्य जर असेल तर हे ज्ञान नौकेसारखे सर्व पापांपासून तारून नेणारे आहे. आणि जर त्या ज्ञानाचे कार्य नसेल तर मग हे ज्ञान ते शख्खासारखे आहे. जसे शस्त्र पडून राहिले तर काहीच करत नाही. त्याला कोणीतरी चालविणारा लागतो.) विचारीची संपूर्णता असल्यावर आपल्या ठिकाणी असलेल्या देहसंबंधिक। प्रसवरूप। संयोगसंबंधी व क्षोभरूप या चारही प्रकारच्या दोषांची जाणीव होणारच आणि ते नासण्याचा उपायदेखील कळणारच. उपाय केल्यावर या चारही दोषांच्या वेगळे होता येते या अर्थानेही ज्ञानरूप नौका पापरूप समुद्रातून (वृजिनम् म्ह. गढूळ पाणी। चिखलासारखे पाणी त्यातून) तरून जाण्याचे एकमेव साधन आहे. ।। ३६ ।।

यथा एधांसि समिद्धः अग्निः।
भस्मसात् कुरुते अर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि।
भस्मसात् कुरुते तथा ।।

अर्जुन। यथा। समिद्धः अग्निः। एधांसि। भस्मसात् कुरुते।तथा। ज्ञानान्निः। सर्वकर्माणि। भस्मसात् कुरुते.

मागे एकोणाविसाव्या श्लोकी ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम् या पदात कार्यरूप ज्ञानाच्या अन्नीमुळे कर्मबीज भाजले जाते आणि मग ते आगंतुकादि रूपे उगवत नाही। हा मुख्य अर्थ होता आणि तेविसाव्या श्लोकी समग्र कर्म (संचित प्रारब्ध) विनाश पावते। हा मुख्य अर्थ सांगितला होता. तर असा हा कर्मांचा नाश होतो कोणे न्याये ते सांगतात.
(अर्जुन) हे अर्जुना। (यथा) ज्याप्रमाणे। (समिद्धः अग्निः) प्रज्वलित झालेला अग्नी। (एघांति) सान्याथोर ओल्याकोरड्या सर्वच लाकडांना। (भस्मसात् कुरुते) जाळून नष्ट करतो। (तथा) त्याप्रमाणेच। (ज्ञानानिः) अनुसरणामुळे प्रदीप्त झालेला ज्ञानरूप अग्नी। (सर्वकर्माणि) सर्वच कर्माना मग ती संत असोत की असंत। सामान्य असो की थोर सर्वच संचित कर्माना। (भस्मसात् कुळते) नष्ट करून टाकतो. मग इथे ज्ञानरूय अन्नी चेतवायला भक्तीची आणि वैराग्याची आवश्यकता आहे. नुसते ज्ञान काहीही करीत नाही. एरव्ही ज्ञान निरर्थक आहे. कारण ज्ञान जाणे तो जाणता नव्हे. क्रिया करू जाणे तो जाणता. नुसती जाणीव असणे त्याला इथे ज्ञानम्हटलेले नाही. ।।३७।।

न हि ज्ञानेन सदृशम्।
पवित्रम् इह विद्यते ।
तत् स्वयम् योगसंसिद्धः।
कालेन आत्मनि विन्दन्ति ।।

इह। ज्ञानेन सदृशम्। पवित्रम्। न हि विद्यते। तत्। योगसंसिद्धः। कालेन। स्वयम् आत्मनि विन्दन्ति.

दोषांपासून कर्मबंधनांपासून ज्ञानच मुक्त करू शकते कारण
(इह) या लोकी। (ज्ञानेन सदृशम्) ज्ञानासारखे। (पवित्रम्) शुद्ध करणारे। पवित्र करणारे। (न हि विद्यते) दुसरे काहीही नाही। (तत्) ते पवित्रकर ज्ञान। (योगासंसिद्धः) अनुसरणयोग ज्याच्या ठाई दृढावला आहे त्यास व मुख्य अर्थाने तर अनुसरण शेवटास नेऊन पुनः संबंधाचा अधिकार ज्याने जोडला आहे असा पुरुष। (कालेन) काही काळाने। (स्वयम् आत्मनि विन्दन्ति) सकळ मळाच्या भितरात असलेल्या आद्यमळा अविद्येलाही परमेश्वराद्वारा भेदले जाऊन शुद्ध जीवस्वरूपी प्राप्त करून घेतो. या ज्ञानासच सत्ताज्ञान। अपरोक्षज्ञान असे म्हणावे. शाब्दज्ञान जे आहे ते अंतःकरणाधार असते. आणि शिवबासांच्या प्रमेयात सांगितल्याप्रमाणे आद्यमळाधार ती ज्ञानशक्ती रहाते. पण शुद्ध जीवस्वरुपात प्रवेशलेली नाही. असा शाब्दज्ञानिया भक्ती वैराग्याद्वारा योगसंसिद्ध झाला असता अपरोक्षाला पात्र होतो आणि मग ते अपरोक्ष सत्ताशक्ती त्याच्या आत्म्यामध्ये म्ह. जीवस्वरुपामध्ये कालांतराने तो प्राप्त करून घेतो. ।।३८ ।।

श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्।
तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानम् लब्ध्वा पराम् शान्तिम्।
अचिरेण अधिगच्छति ।।

श्रद्धावान्। तत्परः। संयतेन्द्रियः। ज्ञानम् लभते।ज्ञानम् लब्ध्वा। अचिरेण। पराम् शान्तिम् अधिगच्छति.

दोषांपासून कर्मबंधनांपासून ज्ञानच मुक्त करू शकते कारण असे हे अपरोक्षज्ञान कोणाला होते? गुरूजवळून ३४व्या श्लोकी सांगितल्याप्रमाणे ज्ञान जाणून घेतल्याने हे अपरोक्ष होते काय? असे योगसंसिद्ध होण्यासाठी आणि अपरोक्ष संचाराला पात्र होण्यासाठी कोणती पात्रता आवश्यकआहे ते सांगत आहेत.
(श्रद्धावान) गुरूने निरुपिलेल्या यथार्थ ज्ञानावर : "आताचे तव ऐसे घेपे :" या वचनानुसार श्रद्धा ठेवणारा। ईश्वरे विहिला आचार निःसंशय माझ्या हितासाठीच आहे अशी प्रतितीयुक्त श्रद्धा ठेवणारा आणि। (तत्परः) विधी उपस्थित झाला असता गुडघे मांडिया न धरून तत्परतेने आचरणारा। निषेध सन्मुख आला असता तत्परतेने चुकवणारा आणि तो परमेश्वरच माझं एकमेव आश्रयस्थान आहे। दुसरे मला मिळवायचे नाही असे मानणारा आणि। (संयतेन्द्रियः) मना इंद्रियांचा संयम करणारा। (ज्ञानम् लभते) ते अपरोक्ष ज्ञान प्राप्त करून घेतो। (ज्ञानम् लय्यवा) ते अपरोक्ष ज्ञान प्राप्त होताच। (अचिरेण) तत्काळ। (पराम् शान्तिम् अधिगच्छति) श्रेष्ठ प्रकारच्या शांतीला मिळवून घेतो. आता मला प्राप्ती होईलच। कुठल्याही विघ्नातमी ढळणार नाही। साधनापासून कोणतंही विघ्न मला ढाळू शकणार नाही अशी थोर स्वस्थता त्यास बाणते कारण ईश्वरस्वरूपाचा त्यास साक्षात्कार होतो. ।।३९।।

अज्ञः च अश्रद्दधानः च।
संशयात्मा विनश्यति ।
न अयम् लोकः अस्ति न परः।
न सुखम् संशयात्मनः ।।

अज्ञः। च। अश्रद्दधानः। च। संशयात्मा। विनश्यति।संशयात्मनः। न सुखम्। न अयम् लोकः। परः न अस्ति.

श्रद्धासंपन्न। संयमी। तत्पर बोधवंताला (अनुसरलेल्याला) पुनः संबंध व अपरोक्ष प्राप्त होते पण ज्या बोधवंताला ईश्वरप्रतिती होऊनही श्रीमुख वचनावर पूर्वसंस्कारामुळे पाहिजे तशी श्रद्धा नसते त्याला एक पुनः संबंधच अंतरतो काय ? अपरोक्षच होत नाही काय ?
(अक्षः) ज्ञान होऊनही ज्ञानाचे कार्य न करणारा। (च) आणि। (अश्रधानः) श्रीमुख वचनावर श्रद्धा नाही। किडाळ संस्कारामुळे वचनाच्या यथार्थ अर्थावर श्रद्धा न ठेवणारा। (च) आणि। (संशयात्मा) संदेहिया। संशयी पुरुष। (विनश्यति) बोध गमावतो. दायंबा देमाईसाची परी होते। (संशयात्मनः) भगवंतांनी वचनाद्वारे दिलेल्या आश्वासनांवर। (कृष्टादृष्ट अभयदानांवर) जो प्रत्यय ठेवत नाही। संदेह करतो अशा संशयी बोधवंताला। (न सुखम्) बोधाची स्वस्थता तर बाणत नाहीच पण असा बोधवंत विषयांच्या अभावी उद्विग्न असतो त्याला। (न अयम् लोकः) ह्या लोकीही प्रतिष्ठेचे। सन्मानाचे जीवन नसते। (परः न अस्ति) कणव न उरल्यामुळे लीळादानादि फळेही मिळत नाहीत। बोध गमावल्यामुळे ओवाळणीचे फळदेखील अंतरते. प्रतिदेह चौकडीदेखील चुकत नाही ।।४०।।

योगसंन्यस्थकर्माणम्।
ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तम् न कर्माणि।
निबद्धन्ति धनंजय ।।

निवश्वन्ति. धनंजय। योगसंन्यस्थकर्माणम्। ज्ञानसंछिन्नसंशयम्। आत्मवन्तम्। कर्माणि न

बोधयुक्त अनुसरलेल्या श्रद्धासंपन्न पुरुषाचा आचार व वर्णन थोडक्यातकरतात.
(धनञ्जय) हे धनंजया। (योगसंन्यस्थकर्माणम्) अनुसरणरूय योगाचे ठाई समग्र कर्मे ज्याने अर्पण केली आहेत. ईश्वरविहित तेव्हडेच करणार आणि। (ज्ञानसंछिन्नसंशयम्) यथार्थ ज्ञानामुळे ज्याचे सर्व संशय नष्ट झालेले आहेत असा। (आत्मवन्तम्) ईश्वरस्मरणी तत्पर असा आत्मनिष्ठ पुरुष। (कर्माणि न विवश्वन्ति)कर्मसवा भोगाच्या कर्मांनी वा भोगांनी बांधला जात नाही। लिपित होत नाही. ।।४१।।

तस्मात् अज्ञानसंभूतम्।
हत्स्थम् ज्ञानसिना आत्मानः ।
छित्वा एनम् संशयम् योगम्।
आतिष्ठ उत्तिष्ठ भारत ।।

तस्मात्। अज्ञानसंभूतम्। हत्स्थम्। आत्मनः एनम् संशयम्। ज्ञानासिना छित्वा। योगम् आतिष्ठ। भारत। उत्तिष्ठ.

(तस्मात्) म्हणून तुझ्या हिताची गोष्ट सांगतो की। तू। (अज्ञानसंभूतम्) अज्ञानामुळे उद्भवलेल्या (हत्स्यम्) अंतःकरणातील (आत्मनः एतम् संशयम्) ह्या आपल्या संशयाला आधी। (ज्ञानासिना पित्वा) ज्ञानरूप तलवारीने छेदन टाकून। (योगम् आतिष्ठ) माझ्या आक्षेप्रमाणे निष्काम कर्म कर। (माझ्या आज्ञेचे पालन करण्यासाठी) (भारत) हे भरतवंशी अर्जुना। (उतिष्ठ)। (युद्धासाठी) उभा रहा. ।।४२।।

संन्यासं कर्मनाम कृष्ण।
पुण:योगम च शंसाशी ।
यत् श्रेय एतयो एकम।
तत मे बृही सुनिष्टीतम ।।

कृष्ण।कर्मनाम।संन्यासं।च।पून:।योगम।शंसाशी।एतयो ।यत।सुनिशितम।श्रेय।तत।एकममे बृही

मागील निरूपणात:श्रेयान द्रव्याम्यद्यज्ञात ज्ञान यज्ञ:परंतप ‘ अशी ज्ञायनयोगाची (कर्म संन्यासाची)प्रशंसा केली आणि शेवटी पुन्हा कर्म आचरण्यास भगवंत सांगतात.तेव्हा दोन्हीपैकी श्रेष्ठ साधन ते कोणते? किवा मागच्या अध्यायात भगवंत ‘ योग संन्यस्त कर्मनाम ज्ञानसिछन्नसंशयम आत्म वन्तम न कर्मणि निब्धांती धनजय ‘ इथे योग संन्यस्त कर्मनाम अश्या व्यक्तीला कर्म बाधत नाही।आत्मवंतम म्हं.परमेश्वर-परायणला कर्म बाधात नाही असे सांगून आणि पुन्हा शेवटच्या श्लोकी छित्वैनम संशयम योगं अतिष्टोतीश भारत ‘ असे म्हणतात.अर्थात सन्यांसही करायला म्हणतात आणि कर्मही करायला म्हणतात.ह्या गोष्टी श्रेयस्कर आहे असे आपण सांगता.परंतु यातले अधिक श्रेयस्कर ते काय?अशी अर्जुनाला शंका पडली म्हणून तो विचारतो.
अर्जुन उवाच (कृष्ण)हे भगवंता (कर्मनाम)कर्माचा (संन्यासं)आत्यंतिक त्याग (च)आणि (पून:)पुन्हा (योगम)कर्मयोगालाही (शंसाशी)प्रशंसिता (एतयो )या दोघातून (यत)जे (सुनिशितम)निष्टितपाने (श्रेय)कल्याण कारक असेल (तत)ते (एकममे)एकच (मे)मी (बृही)सांगा

संन्यासः कर्मयोगः च।
निःश्रेयसकरौ उभौ ।
तयोः तु कर्मसंन्यासात्।
कर्मयोगः विशिष्यते ।।

संन्यासः। च। कर्मयोगः। उभौ। निःश्रेयसकरौ। तु। तयोः। कर्मसंन्यासात्। कर्मयोगः। विशिष्यते.

यावर भगवंत उत्तर देतात-
(संन्यासः) कर्माचा अत्यंतिक त्याग। (च) आणि। (कर्मयोगः) निष्काम कर्मयोग। (उभौ) दोन्ही। (निःश्रेयसकरौ) नित्यमुक्ती देणारेच आहेत. (तु) परंतु। (तयोः) त्या दोन्हीत। (कर्मसंन्यासात्) कर्मसंन्यासापेक्षा। (कर्मयोगः) निष्काम कर्मयोग। (विशिष्यते) श्रेष्ठ आहे. ।।
या श्लोकाचा अर्थ करतांना काही महानुभाव कर्मयोग म्ह. वासनिक धर्म व कर्मसंन्यास म्ह. अनुसरण असा विपरीत अर्थ करतात. तो सर्वथा त्याज्य होय. भगवंतांना कर्मसंन्यास म्ह. निषिद्ध कर्मांचा अत्यंतिक त्याग करून नित्यविधी आचरणे असा अर्थ अभिप्रेत आहे. ह्या पुरुषाने निषिद्ध कर्मांचा त्याग तर केला आहेच पण मैळण्याच्या भितीने व स्थान। प्रसाद। भिक्षु। वासनिक या चतुर्विध साधनी आवडी कमी झाल्यामुळे संगसांगात देणे। सुश्रुषा करणे। सेवादास्य करणे हे विधीदेखील आचरणे सोडले आहेत. हे झाले असन्निधानी. सन्निधानीदेखील भांडारेकार न्याये कर्मसंन्यासी असू शकतात. मागील ज्ञानदेही सेवादास्यादि निमित्तविधी डावलल्यामुळे असाच संस्कार पुढील ज्ञानदेही कार्य करतो. मूळसृष्टीपासून जीव स्वातंत्रिया हे संस्कार जोडत आला आहे. ज्ञानदेही ज्याने सेवादास्य प्राप्त झाले असता तत्परतेने आचरले अथवा करणीयाची वचने ऐकून अपरितोष अप्राप्ती भावली असा पुरुष प्रमादी झाला तरी पुढीले सृष्टी त्यास निमित्तविधी प्राप्त होतो. सन्निधानातदेखील या जातीच्या मागील संस्कारामुळे श्रीआचार्य। म्हाइंभट। अर्जुनदेव यांच्याप्रमाणे कर्मयोगाचा लाभ होतो. परनिष्ट कणवेमुळे तर परमेश्वर व्यसन स्विकारून बळानेच दास्य करवून घेतात मग हे दास्य अवताराच्या वेषानुरूप असते. ।।२।।

ज्ञेयः सः नित्यसंन्यासी। यः न द्वेष्टि न का‌ङ्क्षति ।
निर्द्वन्द्वः हि महाबाहो। सुखम् बन्धात् प्रमुच्यते ।।

महाबाहो। यः। न द्वेष्टि। न काङ्क्षति। सः। नित्यसंन्यासी। ज्ञेयः।निर्द्वन्द्वः हि। सुखम्। बन्धात् प्रमुच्यते.

निष्काम कर्मयोग श्रेष्ठ का आहे आणि संन्यासी कोणाला म्हणावे हे जाणून घे.
(महाबाहो) हे अर्जुना। (यः) जो। (निष्काम कर्मयोगी)। (न द्वेष्टि) कोण्या व्यक्तीचा द्वेष करीत नाही अथवा माझी आज्ञापालनरूप कर्म करीत असता एखादे हीन दर्जाचे काम करावे लागले तरी त्याबद्दल खंत करीत नाही। (न काङ्क्षति) कशाची इच्छा करीत नाही अथवा मी विहिलेल्या कर्मांमध्ये जी कर्मे लौकिक अर्थाने श्रेष्ठ दर्जाची आहेत त्यांचीही अपेक्षा करीत नाही अर्थात प्राप्तविधी कसाही असला तरी तो आचरतो। (सः) तो कर्मयोगी। (नित्यसंन्यासी) निरंतर संन्यासीच। (ज्ञेयः) मानायला पाहिजे. ।।
ज्याला तू कर्मयोगी कर्मयोगी म्हणतोस तो तरी संन्यासीच आहे. कर्मयोग तोच संन्यास आणि संन्यास तोच कर्मयोग. तो कधीच आपल्याला न आवडणाऱ्या ईश्वरविहीत दुःखरूप कर्मांचा द्वेष करीत नाही आणि जे कर्म सुखकर। आवडणारे आहेत त्या कर्मांची इच्छा करीत नाही. असा निष्कामपणे कर्म आचरणारा पुरुष देखील संन्यासीच आहे. कारण की। (निर्द्धन्द्धः हि) असा हा इच्छाद्वेषादि द्वंद्वावेगळा झालेला कर्मयोगीच (सुखम्) सहजपणे। सुखानेच (बन्धात् प्रमुच्यते) संसारबंधनापासून। कर्मबंधनांपासून। रजस्तमापासून मुक्त होऊन जाणारा आहे. अर्थात इच्छाद्वेषांनी संपन्न असा पुरुष ईश्वरविहित कर्मे करीत असला तरी तो सहजपणे मुक्त होऊ शकत नाही. इच्छाद्वेषाच्या प्रसवाचे पारडे जड झाले तर प्रमादही होऊ शकतो. तात्पर्य। निष्काम कर्मयोग्याला संन्यासीच म्हणायला पाहिजे. कर्मसंन्यासाला मात्र कर्मयोगी म्हणता येणार नाही या अर्थाने कर्मयोगी श्रेष्ठ होय. ।। अशी साधनी श्रेष्ठ कनिष्ठता आहे तथापि त्रिगुणातीत एणे अर्थे। नित्यमुक्ती देणारी एणे अर्थे दोन्ही साधने तत्वतः सारखीच आहेत म्हणून सांगतात. कर्मयोग्याला संन्यासी न समजणे आणि संन्यास्याला कर्मयोगी न समजणे अशीगल्लत अज्ञान जन करतात. म्हणून पुढे सांगतात. ।।३।।

सांख्ययोगौ पृथक् बालाः।
प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकम् अपि आस्थितः।
सम्यक् उभयोः विन्दते कलम् ।।

बालाः। सांख्ययोगौ। पृथक्। प्रवदन्ति। न पण्डिताः।एकम्। सम्यक् आस्थितः। उभयोः अपि। फलम्। विन्दते.

अशी साधनी श्रेष्ठ कनिष्ठता आहे तथापि त्रिगुणातीत एणे अर्थे। नित्यमुक्ती देणारी एणे अर्थे दोन्ही साधने तत्वतः सारखीच आहेत म्हणून सांगतात.
हे अर्जुना। (बालाः) अल्पज्ञ लोक। अल्पज्ञ लोक। नेमके ज्ञान न झालेले अज्ञान जन ते (सांख्ययोगौ) कर्मसंन्यास व निष्काम कर्मयोग यांना। (पृथक्) वेगळे वेगळे। (प्रवदन्ति) म्हणतात। (न पण्डिताः) विद्वान जन मात्र तसे मानत नाहीत। (एकम्) दोहीतून एका साधनी। (सम्यक् आस्थितः) चांगल्या प्रकारे दृढ झालेला पुरुष साधन शेवटाला नेणारा पुरुष। (उभोः अपि) दोघांचेही। (फलम्) साध्य परमेश्वरप्राप्ती। (विन्दते) मिळवतो. ।।

यत् सांख्यैः प्राप्यते स्थानम्।
तत् योगैः अपि गम्यते ।
एकम् सांख्यम् च योगम् च।
यः पश्यति सः पश्यति ।।

सांख्यैः। यत्। स्थानम्। प्राप्यते। तत्। योगैः अपि गम्यते। यः। सांख्यम्। च। योगम्। एकम्। पश्यति। सः च। पश्यति.

सांख्य आणि योग या दोघांपैकी एकाचे जरी व्यवस्थीत रीतीने आचरण केले तर दोन्हीचेही फळ त्याला प्राप्त होते. सांख्य जरी उत्तम रीतीने आचरला तरी सांख्याचे आणि योगाचे फळ प्राप्त होते आणि योग जरी उत्तम प्रकारे आचरला तरी योगाचे आणि सांख्याचे फळ प्राप्त होते. एक जरी नेमका आचरला तर दोन्ही प्राप्त होतात. इये श्लोकी ओलेनि गुणे नित्यविधी आचरणारा पुरुष हा सांख्य शब्दाने व शुश्रुषादि प्रेमादीक विधी आचरणारा निमित्तविधीचा पुरुष योग शब्दाने जाणावा. त्याचप्रमाणे (सांख्यैः) ज्ञानयोग्यांकडून। कोरडेनि गुणे आचरत्या कर्मसंन्याशांकडून। (यत्) जे। (स्थानम्) सद् ब्रह्मस्वरूपी पावन। (प्राप्यते) मिळवले जाते। (तत्) तेच। (योगैः अपि गम्यते) दासीचेनि दृष्टांते कोरडेनि गुणे निमित्तविधी आचरत्या निष्काम कर्मयोग्यांकडूनपण मिळवले जाते.। येथे मुख्यत्वे ज्या पुरुषांनी संगसांगात दिला पण कोरडेनि गुणे निमित्तविधी आचरला आणि त्यांच्याकडून प्रेमाला एकही अधिकार्या योग्य झाला नाही. अपरोक्षालाच अधिकार्ये योग्य झाले ते कर्मयोगी जाणावे. अशा रितीने। (यः) जो पुरुष। (सांख्यम्) कर्मसंन्यासाला। (च) आणि। योगम्) निष्काम कर्मयोगाला। (एकम्) साध्याच्या अर्थानेही एकच आहेत असे। (पश्यति) ज्ञानदृष्टीने जाणतो। (सः च) तोच। (पश्यति) यथार्थ जाणतो. त्याची जाणीव यथार्थ होय. ।। या मागील दोन श्लोकांवरून कविश्वरशाळेचे लोक म्हणतात की। श्रीकृष्णभगवंतांना एकच प्राप्ती अभिप्रेत आहे. जे सांख्ययोगाद्वारा मिळविले जाते तेच कर्मयोगाद्वाराही मिळविले जाते. म्हणजेच परमेश्वरप्राप्ती ही एकच आहे. दोन प्राप्ती जे मानतात ते काहीतरी चुकत आहेत. असे ते गीतेवरून सांगतात. आपण याला परिहार असा देतो. इथे दोन श्लोक का बरं ? दुसरा श्लोक नको होता. चौथाच श्लोक पाहिजे होता. पुढचा पाचवा श्लोक सांगायचे काही कारण नाही. म्हणजे हे पिष्ठश्च पेशनम् झाले. दळलेलेच पुन्हा दळलेले झाले. ज्या अर्थी हे सांगण्याकरिता दोन श्लोक प्रवर्तले आहेत त्या अर्थी प्राप्ती दोनच आहेत. एकच गोष्ट सांगण्याकरिता पुनरुक्तीचा दोष एखादा ज्ञानिया। एखादा अज्ञान जीव करू शकतो. परंतु परमेश्वर कसे बरे करतील !
या दोन्ही श्लोकाचा आपण असा अर्थ करतो। कोरडेनि गुणे सांख्य आचरला आणि कोरडेनि गुणेच योग आचरला तर उभयोः फलम् विन्दते म्ह. ब्रह्मप्राप्ती होते. ज्ञानियासि पाठीसि घालिती या वचनाची ब्रह्मप्राप्ती होते. आणि यत्साङख्यैः प्राप्यते स्थानम् म्ह. सांख्ययोगी तो वस्तूभजनिया असल्यामुळे जर ओलेनि गुणे चर्या करीत असेल अथवा ज्ञानिया भक्ताच्या भजनीचा असल्यामुळे प्रयत्नपूर्वक ओला गुण साधून चर्या करीत असेल तर तद्योगैरपि गम्यते म्ह. आवडीपूर्वक शुश्रुषादि कर्मयोग आचरणाऱ्या साधकासारखाच प्रेमाला जातो. म्हणून ओलेनि गुणे आचरला जाणारा सांख्य आणि आवडीपूर्वक आचरला जाणारा निष्काम कर्मयोग हे दोन्ही एकच आहेत। एकच फळ देणारे आहेत अशी ज्याची जाणीव आहे त्याचीच जाणीव खरी आहे. असे भगवंतांनी सांगितले आहे असे आपल्याला वाटते. ।।५।।

संन्यासः तु महाबाहो।
दुःखम् आप्नुम् अयोगतः ।
योगयुक्तः मुनिः ब्रम्ह।
नचिरेण अधिगच्छति ।।

तु। महाबाहो। अयोगतः। संन्यासः। आप्तुम्। दुःखम्।मुनिः। योगयुक्तः। नचिरेण। ब्रह्म अधिगच्छति.

(तु)। (मागील दोन्ही श्लोकी सांगितल्याप्रमाणे कर्मसंन्यास व निष्काम कर्मयोग हे दोन्ही त्रिगुणातीत साधन या अर्थाने आणि एकच फळ देणारे या अर्थाने सारख्खेच असले) तरी पण। (महाबाहो ) हे अर्जुना। (अयोगतः) निष्काम कर्मयोगाचा आश्रय घेतल्याशिवाय। (संन्यासः) कर्मसंन्यास। (आप्नुम्) साधकाच्या अंगी बाणणे। (दुःखम्) कठीन आहे. आधी निष्काम कर्माचा आश्रय घ्यावाच लागतो तेव्हाच संन्यास अवस्थेला ज्ञानिया पोहोचू शकतो. (म्हणून कर्मसंन्यासापेक्षा निष्काम कर्मयोग श्रेष्ठ आहे. ह्याशिवाय कर्मसंन्यास बाणल्यावरही ह्या ज्ञानदेही अथवा मागील ज्ञानदेही जोडलेल्या आभारामुळे जो)। (मुनिः) मननशील अनुसरलेला पुरुष। (योगयुक्तः) निष्काम कर्मयोग आचरणारा अर्थात इश्वरहेतुचा निमित्तविधीचा पुरुष। (नचिरेण) फारच लवकर। (ब्रह्म अधिगच्छति) परमेश्वराला प्राप्त करून घेतो अर्थात पूर्वावस्थेतही कर्मसंन्यासापेक्षा आपणेयापसि ज्ञाताविरक्ताचा संग वा सांगात करणे। तेथीचे सेवादास्य दृष्टादृष्ट हेतु न धरून करणे हा कर्मयोग श्रेष्ठ होय. ।।६।।
दुसऱ्या श्लोकात सांगितले की। निषिद्ध कर्मांचा त्याग करण्यापेक्षा निषिद्ध कर्मांचा त्याग करून विहीत कर्मांचा आचार करणे हे केव्हाही श्रेयस्कर आहे. असा संन्यासापेक्षा कर्मयोग श्रेष्ठ सांगितला. परंतु या अध्यायावर भाष्य करतांना महानुभाव टीकाकारांनी फार मोठी गल्लत करून टाकली आहे. त्यामुळे काही लोक प्रतारले गेले. त्यांनी कर्मयोग शब्दाचा अर्थ वासनिक धर्म असा केला. आणि असा अर्थ लावून टाकला की संन्यासापेक्षा कर्मयोग म्ह. वासनिक धर्म श्रेष्ठ आहे. आणि त्यासाठी समर्थन दिले तेही विचीत्रच आहे. जसे.. संन्याशी जर पतीत झाला तर तो पतीतच झाला. परंतु वासनिक जर पतीत झाला तर त्याला अजून उर आहे. या अर्थाने संन्यासापेक्षा कर्मयोग म्ह. वासनिक धर्म श्रेष्ठ आहे. असा चुकीचा अर्थ त्यांनी करून घेतला आहे. म्हणून शास्त्रार्थ करतांना फार सांभाळून अर्थ केला पाहिजे. यथार्थ अर्थ असा संन्यास शब्दाचा अर्थ निषिद्ध कर्माचा त्याग असा आहे. आणि कर्मयोग शब्दाचा अर्थ ईश्वरविहीत कर्मांचा स्विकार असा आहे. निषिद्ध कर्मांचा त्याग करून असण्यापेक्षा ईश्वरविहीत कर्मांचा स्विकार अंगिकार करून असणे हे अधिक योग्यताकारक आहे. कारण संन्यास प्राप्त करून घ्यायचा असेल तर आधी निष्काम कर्मयोग आचरावाच लागेल. मग निष्काम कर्मयोग आचरावा लागेल. सर्वसंग परित्याग करून निष्कामपणे गुरूची। अधिकरणाची। निमीत्ताची सेवा करावी लागेल. गुरूंकडून शास्त्र मला ऐकायला मिळते आहे म्हणून त्यांची सेवा करायची आहे असे नाही. हे माझे कर्तव्य आहे म्हणून करायची आहे. आणि मला शास्त्र ऐकायला मिळते आहे म्हणून सेवा करतो। जवळ राहतो तर त्यामुळे तेवढीच इच्छा पूर्ण होईल. बाकीचे होणार नाही. ।।

योगयुक्तः विशुद्धात्मा।
विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा।
कुर्वन् अपि न लिप्यते ।।

योगयुक्तः। विशुद्धात्मा। विजितात्मा। जितेन्द्रियः।सर्वभूतात्मभूतात्मा। कुर्वन् अपि। न लिप्यते.

मागील श्लोकी पहिल्या खांडणीत नूतन साधनी प्रवर्तलेला साधनवंत निष्काम कर्मयोगी सांगितला व दुसऱ्या खांडणीत उत्तरावस्थेचा आभारवंत कर्मयोगी सांगितला. तो कसा असतो हे सांगतात.
(योगयुक्तः) आभारवंत जरठ निष्काम कर्मयोगी हा। (विशुद्धात्मा) शुद्ध अंतःकरणाचा। राजहंसाच्या दृष्टांतीचा आणि। (विजितात्मा) संयमी अंतःकरणाचा। अंतःकरण निरर्थक मनोरथात ओवांडू न देणारा। जीव धर्मावेगळा। (जितेन्द्रियः) दशइंद्रियांना जिंकणारा असून। (सर्वभूतात्मभूतात्मा) सर्व प्राणीमात्रांमध्ये परमेश्वर आत्मक धर्माने व्यापलेला आहे म्हणून कोणासही न दुखवणारा असा असतो. असा योगयुक्त पुरुष। (कुर्वन् अपि) कर्म करीत असूनदेखील। (न लिप्यते) लिपित होत नाही. "सेवकासी अविधी नाही" या वचनाप्रमाणे त्यास अयोग्यता लागत नाही अथवा "पुरुष आपुले करणीय करीत असता तेथचि किर्तीते पावे" या वचनाप्रमाणे त्यास गौरवादि सौभाग्य प्राप्त झाले असताही तेणेकरून मैळत नाही ।।७।।
योगयुक्त म्ह. निष्काम कर्मयोग आचरणारा. असन्निधानी तरी अधिकरणाच्या सन्निधानरूप निष्काम कर्मयोगाने युक्त. सन्निधानी तरी श्रीमूर्तीच्या सन्निधानरूप निष्काम कर्मयोगाने युक्त. जसे आचार्य दासिचेनि दृष्टांते निष्कामपणे सेवादास्य करीत होते. असा जो योगयुक्त पुरुष तो विशुद्धात्मा म्ह. शुद्ध अंतःकरणाचा. कुठल्याही प्रकारचा कखाय। कुयोग आदि दोष ज्याचा अंतःकरणी वसत नाही असा. कुठल्याही प्रकारची आसक्ती ज्याचा अंतःकरणी नाही असा. जितेन्द्रिय म्ह. ज्याने इंद्रिये आपल्या वशिभूत केलेली आहेत असा. विजितात्मा म्ह. स्वतःवर ज्याने विजय मिळवला आहे असा. आत्मा शब्दे जीव. त्याचावर विजय मिळवला म्ह. जीवधर्मावेगळा झाला आहे असा. आणि जो सर्वभूतात्मभूतात्मा म्ह. सर्व भूतांमध्ये व्यापकभावे। आत्मकभावे परमेश्वर व्यापलेला आहे म्हणून प्राणीमात्र दुव्खविल्याने देव दुखवतो अशी ज्याची धारणा आहे. आणि म्हणून तो कोणालाही दुखवीत नाही. (इथे वेदान्ती लोक सर्वभूतात्मभूतात्मा याचा अर्थ सर्व भूते हीच परमात्म स्वरूप आहेत असा करतात.) असा पुरुष कुर्वन् अपि न लिप्यते म्ह. ती सेवादास्यरूप कर्मे करीत असतांनाही त्याला त्या कर्मांचे लेप लागत नाही. उलट कर्मनाश होऊन योग्यता होते. शुद्धता। चोखाळता होते. ।।

न एव किंचित् करोमि इति।
युक्तः मन्येत तत्त्वविद् ।
पश्यन् श्रृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्।
अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ।।
प्रलपन् विसृजन् गृह्णन्।
उन्मिषन् निमिषन् अपि ।
इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेषु।
वर्तन्ते इति धारयन् ।।

तत्त्वविद्। युक्तः। पश्यन्। श्रृंण्वन्। स्पृशन्। जिघ्रन्। अन्नन्। इन्द्रियाणि। इन्द्रियार्थेषु। वर्तन्ते। इति धारयन्। किंचित् न करोमि। इति। एव। मन्येत। गच्छन्। स्वपन्। गृह्णन्।प्रलपन्। विसृजन्। श्वसन्। निमिषन् उन्मिषन् अपि.

मग अशा योगयुक्त्याची कर्म करतांना धारणा कशी असावी। अशाजरठ योग्याने वा कर्मसंन्यासाने कसे वर्तावे ते सांगत आहेत.
(तत्त्वविद्) कर्मसंन्यास व निष्काम कर्मयोग यांचे रहस्य जाणणाऱ्या। (युक्तः) अनुसरल्या साधकाने मुख्यत्वे कर्मसंन्याशाने। (पश्यन्) भिक्षावसरी। अटनीविजनी। कडीसऱ्याची निद्रा करीता। पदार्थ पाहतांना। (श्रृण्वन्) पूर्वोक्त स्थळी विधीबागे शब्दविषयाचे श्रवण करतांना। (स्पृशन्) जड पदार्थ विधीबागे स्पर्शेद्रियाच्या संपर्कात आले असतांना। (जिघ्रन्) स्वाभाविकपणे सुगंधा दुर्गंधाचा योग आला असतांना। (अश्मन्) भिक्षेचे किंवा प्रितीचे पदार्थ खात असतांना। (इन्द्रियाणि) ही ज्ञानेंद्रिये। (इन्द्रियार्थेषु) त्या त्या इंद्रियार्थात। (वर्तन्ते) वर्तत आहेत. इंद्रियांच्या ठाई अधिष्ठान असल्यामुळे व इंद्रियांच्या ठाई महङ्गत सामर्थ्य वा अजड नटलेली असल्यामुळे गोडी येणारच। (इति धारयन्) असे मानून। (किंचित् न करोमि) मी त्यात आसक्ती करणे। आवडीनावडी करणे मुळीच योग्य नाही। (इति)असे। (एव) निश्वयात्मकपणे। (मन्यते) मानावे. (गच्छन्) चालतांना। (स्वपन्) झोपतांना। (गृह्णन्) घेतांना। (प्रलपन) बोलतांना। (विसृजन्) देतांना फार काय। (धसन्) श्वासोच्छवास करतांना आणि। (निमिषन् उन्मिषन् अपि) डोळ्याच्या पापण्यांची उघडझाप होतांनादेखील "स्वभावी वर्तिजे" या वचनाप्रमाणे या कर्मेंद्रियांचे व्यापार होत आहेत असे मानावे. अर्थात स्वभावपालनार्थ हे व्यापार करावे लागतात. एहवी अटनादिक विधीदेखील ईश्वराज्ञेप्रमाणेच करीन असा निश्चय असावा ।।८-९।।
तत्त्वविद् युक्तः म्ह. जो तत्त्वविद् आहे। जे सारासार विवेक जाणणारे आहेत। जो योगयुक्त पुरुष आहे त्याने निष्काम कर्मयोग आचरत असतांना अहं (इथे अध्यावृत) किंचित् न एव करोमि म्ह. मी काहीच करत नाही आहे असे मन्येत म्ह. मानून असावे. माझ्याकडून करविणारा परमेश्वर आहे. त्याने योग आणला आहे आणि म्हणून मी ते आचरत आहे. असा प्रत्यय धरून कर्म करावे. मी परमार्गाची धूळ आहे. मी काहीही करीत नाही. म्हणजे त्या सेवादास्यरूप कर्मांमधला अहंभाव नाहीसा करण्यासाठी त्याची अशी प्रतिपक्ष भावना असावी. एरव्ही मी कर्ता आहे असा अहंकार उत्पन्न होईल. जसे आचार्यांना अंतःकरणात आले। हे गोसावियांचे अवघे चळीत ते माझेचि. त्या अहंकारामुळे देव उदास झाले आणि त्यांना देवांनी वियोग दिला. म्हणून त्याने सेवादास्य मी करतो आहे असा अहंभाव टाकून द्यावा. इतकेच नाही। तर यावेगळी जी कर्मे सहजगत्या घडतात। जशी पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्नन् अन्नन् गच्छन् स्वपन् शसन् प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन्नपि। त्यातही त्याने त्या क्रिया मी करीत नाही. तर इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् म्ह. इंद्रिये इंद्रियार्थामध्ये वर्तत आहेत असे मानावे. निर्विकारपणे त्या क्रिया होऊ द्याव्यात. आगतकरून खुतल्या रंगाने घेणे। देणे। खाणे। पिणे। बोलणे। पहाणे हे काहीच नसावे. तरच तो खऱ्या अर्थाने संन्यासाला योग्य होईल. ।।

ब्रह्मणि आधाय कर्माणि।
सङ्गम् त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन।
पद्मपत्रम् इव अम्भसा ।।

यः। ब्रह्मणि। आधाय। कर्माणि। सङ्गम् त्यक्त्वा। करोति। सः। अम्भसा। पद्मपत्रम् इव।पापेन न लिप्यते। : ।:
दुसरा अन्वय :- यः। कर्माणि। ब्रह्मणि आधाय। सङ्गम् त्यक्त्वा। करोति। सः।अम्भसा पद्मपत्रम् इव। पापेन न लिप्यते.

मी काहीच करीत नाही. इंद्रियेच इंद्रियार्थात वर्ततात असे मानून कर्मे केली असता पुरुष कर्मबंधनात बांधला जात नाही अशी ब्रह्मवादी वेदान्त्यांची समजूत असते मागील (आठ व नऊ) दोन श्लोकांमुळे तर अशा लोकांना आपले अन्यथाज्ञान सिद्धांत म्हणून मांडायला चांगलंच फावतं म्हणून भगवंत त्या अन्यथाज्ञानाचे निरसन करण्यासाठी सांगतात की मागील श्लोकी सांगितल्याप्रमाणे ज्ञानेंद्रिया कर्मेंद्रियांच्या क्रिया ह्या मी काहीच करीत नाहीङ्ग ह्या भावनेने कुणीही आचरल्या तरी तो कर्मबंधनात पडत नाही असे नसून
(यः) जो अनुसरला साधक। (ब्रह्मणि) परमेश्वराला। साधनदात्याला)। (आधाय) अधिन होऊन। (कर्माणि) प्राप्तविधी कर्तव्य करणे। (व्सङ्गम् त्यक्तवा) आसक्ती टाकून। (करोति) करतो। (सः) तो। (अम्भसा) पाण्याने। (पद्मपत्रम् इव) ज्याप्रमाणे कमळाचे पान लिपित होत नाही तद्वत। (पापेन न लिप्यते) पापाने लिपितहोत नाही.
दुसरा अन्वय : मागील श्लोकी मुख्यत्वे कर्मसंन्यासाचे आचरण सांगितले होते ते कठीन आहे. निष्काम कर्मयोग्याला मात्र सहजपणे कर्मसंन्यासही साधतो. हेच एक निष्काम कर्मयेण्याचे वैशिष्टय आहे का?
(यः) जो निष्काम कर्मयोगी। (कर्माणि) आपुला अवघा निमित्तविधी। (ब्रह्मणि आधाय) साधनदात्याच्या आज्ञेप्रमाणे त्यासच प्रसन्न करून घेण्यासाठी। (सङ्गम् त्यक्तवा) आसक्तीरहित होऊन। (करोति) पतिव्रतेचेनि दृष्टांते आचरतो। (सः) तो कर्मयोगी। (अम्भसा पद्मपत्रम् इव) ज्याप्रमाणे पाण्यात असूनही कमलपत्राला पाणी भिजवू शकत नाही त्याप्रमाणे। (पापेन न लिप्यते) रजतमाच्या उलंबनाने बांधला जात नाही. मात्र कर्मसंन्याशाला रजतमाच्या उलंबनाशी जबरदस्त लढत द्यावी लागते तरीही काहीना काही ओग्योग्यता लागून भेटी अंतराय वा फळांतराय होतो. ।।।०।।

कायेन मनसा बुद्ध्या।
केवलैः इन्द्रियैः अपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति।
सङ्गम् त्यक्त्वा आत्मशुद्धये ।।

योगिनः। कायेन। मनसा बुद्ध्या। केवलैः इन्द्रियैः अपि।आत्मशुद्धये। सङ्गम् त्यक्त्वा। कर्म कुर्वन्ति.

(योगिनः) निष्काम कर्मयोगी अथवा कर्मसंन्यासयोगीदेखील। (कायेन) शरीराने सेवादास्यादि अथवा भिक्षा अटनादि। (मनसा बुद्ध्या) मनाने आणि बुद्धीद्वारा उहापोहपूर्वक निमित्तविधी आचरणे अथवा बुद्धीद्वारा श्रीमूर्तीचे लीळाचेष्टायुक्तत्वी ध्यान करणे फार काय। (केवलैः इन्द्रियैः अपि) इंद्रियांची सहज स्वाभाविक कर्मदेखील। (आत्मशुद्धे) जीवात्म्याच्या शुद्धी करताच। (सङ्गम् त्यक्तवा) आसक्ती टाकून देऊन। (कर्म कुर्वन्ति) करतात.आत्मशुद्धी म्ह. आपल्या आत्म्याची शुद्धी व्हावी. आपण दोषापासून मुक्त व्हावे. मग आत्म्याची शुद्धी व्हावी हाही हेतूच झाला ना! इथे आत्म्याची शुद्धी म्ह. मी अनंता सृष्टीपासून कर्मबंधनाने बांधलो आहे आणि त्या कर्मबंधनांपासून चोखाळता व्हावी असा हेतू नाही. आत्म्याची शुद्धी म्ह. प्रसवरूप दोषापासून मुक्त होण्यासाठी महापात्राचे सन्निधान आणि सेवादास्य याशिवाय आणखी कोणता जालीम उपाय नाही. जे प्रसवरूप दोष आहेत ते नासण्यासाठी सकळ पदार्थांचा परिच्छेद करून अठ्ठाविसा वचनांचे वैराग्य। सव्वीसा वचनाचे त्याग। आणि चतुर्विध दुःख करीत महापात्राचे सेवादास्य केल्याने प्रसवरूप दोष समळ नाहीसे होतात. प्रकृतिसंबंधे ते बाधत नाहीत. आणि क्षोभरूप असले तर त्यांनाही चिरा बसतो. असा जो निर्णय आहे तो इथे अभिप्रेत आहे. चतुः प्रकारक रजस्तमे नासणे हा हेतू असणे तो हेतूच नाही. तो नवा हेतूतील नाही. तो निर्हेतुकातच जमा आहे. ।।।१।।

युक्तः कर्मफलम् त्यक्त्वा।
शान्तिम् आप्नोति नैष्ठिकिम् ।
अयुक्तः कामकारेण।
फले सक्तः निबध्यते ।।

युक्तः। कर्मफलम् त्यक्त्वा। नैष्ठिकिम् शान्तिम्। आप्नोति।अयुक्तः। कामकारेण। फले सक्तः। निबध्यते.

आत्मशुद्धीसाठी कर्म करणे हादेखील एक हेतुच झाला त्यामुळे ज्ञानी पुरुषालाकर्मबंध लागत असतील? या शंकेच्या निवारणार्थ सांगतात की-
(युक्तः) युक्त अनुसरलेला पुरुष मग तो कर्मसंन्यासी असो की कर्मयोगी असो। (कर्मफलम् त्यक्तवा) आत्मशुद्धीसाठी कर्म करीत असता कर्मबंधनांनी बांधला जात नाही हे काय सांगावे लागते पण पूर्विल संचित प्रारब्धाचा भितरभोग नासला जाऊन। (नैष्ठिकिम् शान्तिम्) कधी न ढळणाऱ्या स्वस्थतेला। (आग्झोति) प्राप्त करून घेतो. (अयुक्तः) असंयमी पुरुष प्रमादिया मात्र कर्मे करीत असता। (कामकारेण) इषणात्रयांच्या पूर्तीसाठी कर्मे करीत असल्यामुळे। (फले सक्तः) दृष्टपर अदृष्टपर सुखोपभोगरूप फळात आसक्त असतो. मुख्यत्वे दृष्ट फळातच त्यांची आसक्ती असते. त्यामुळेच तो। (निबध्यते) कर्मबंधाने बांधला जातो. त्याला त्या कर्मांचे फळभोग परिणामी भोगावे लागतात. ।।
गोधनी अर्थ असे सन्निधानरूप। सेवादास्यरूप दैवपैकीचे कर्म करणारा (युक्तः) युक्त अनुसरलेला पुरुष। सैंयमी पुरुष। इषणात्रयावेगळा पुरुष तो (कर्मफलम् त्यक्त्वा) कर्म करीत असतांना आत्मशुद्धीकारणे कर्म करतो. त्या कर्मांचे फळ - माझी किर्ती व्हावी। मला परमार्गी मान्यता मिळावी। माझ्या ठिकाणी ज्ञान संचित व्हावे आणि मार्गी मला श्रेष्ठता मिळावी अशा प्रकारच्या कर्मफळांची मुळीच अपेक्षा न करता तो (नैष्ठिकिम् शान्तिम् आप्नोति) बोधाची दृढ स्वस्थता प्राप्त करून घेतो. आणि जो (अयुक्तः) संयमी नाही तो इंद्रियांचा। मनाचा आणि आत्म्याचाही संयम करीत नाही. इंद्रियांचा संयम नाही म्ह. इंद्रियार्थाविषयी सरळी करतो. मनाचा नाही म्ह. निर्हेतुकता नाही. आणि आत्म्याचा संयम नाही म्ह. जीवधर्म टाकलेले नाहीत. असा त्रिविधप्रकारे जो अयुक्त पुरुष आहे तो सेवा करीत असतांना। मग ती दैवपैकीची का असेना। (फले सक्तः) फळाचा ठाइ आसक्त होतोच. एणेकरून मला दृष्टफळ अमुक अमुक व्हावे अशी त्याचा ठिकाणी इच्छा उत्पन्न झाल्याशिवाय राहतच नाही. आणि म्हणून (कामकारेण निबध्यते) त्याच्या वासनेनेच तो बांधला जातो. ।।।२।।

सर्वकर्माणि मनसा।
संन्यस्य आस्ते सुखम् वशी ।
नवद्वारे पुरे देही।
न एव कुर्वन् न कारयन् ।।

वशी। सर्वकर्माणि। मनसा। संन्यस्य। देही। न कुर्वन्। न कारयन्। नवद्वारे। पुरे। सुखम्। आस्ते.

युक्त अनुसरला पुरुष कर्मबंधाने का बांधला जात नाही याचे आणखी स्पष्टिकरण करतात.
(वशी) संयमी अनुसरलेला। ज्याने आपली मन-इंद्रिये वशीभूत करून घेतलेली आहेत असा युक्त अनुसरला (सर्वकर्माणि) सर्व कर्माचा। (मनसा) मनःपूर्वक। (संन्यस्य) त्याग करून। (ईश्वराच्या अधिन करून देऊन) (देही) देहधारी असूनही। (न कुर्वन्) देहसंबंधी कर्मे। स्वभावपालनादि करीत असताही करीत नाहीच. (न कारयन्) करवीतही नाही. कारण तो पूर्णपणे ईश्वराधिन झालेला आहे. जे काही करतो ते ईश्वर आज्ञा म्हणूनच करतो. आपल्या वासनेने काहीच करीत नाही अथवा करवीतही नाही. त्यामुळे त्याचे फळ त्याला भोगावे लागत नाहीत. अशाप्रकारे। (नवद्वारे) नऊ द्वारे असलेल्या ह्या। (पुरे) देहरूप नगरात। (सुखम्) सुखपूर्वक। (आक्ते) असतो. अर्थात त्याची कर्मे विकारहेतुची नसतात आणि म्हणून तो कर्मबंधनांनी बांधला जात नाही. ।।।३।।

न कर्तुत्वम् न कर्माणि।
लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगम्।
स्वभावः वस्तू प्रवर्तते

प्रभुः लोकस्य न कर्तुत्वम् न कर्माणितु प्रवर्ततेकर्मफलसंयोगम् न सृजति स्वभावः तु प्रवर्तते

कर्मसंन्यासी अथवा निष्काम कर्मयोगी स्वभावपालनावेगळी कर्मे का करीत नाही? पापरूप निंध कर्मे करू नयेत हे योग्य झाले पण परोपकाररूप पुण्यकर्मे तो का करीत नाही? अथवा असा हा कर्मसंन्यासी तो काहीच करीत नाही आणि काहीच करवत नाही असे का? कारण त्याला ही जाणीव आहे की।
(प्रभुः) सर्वसत्ताधीश असून। कर्तुम् अकर्तुम् अन्यथाकर्तुम् समर्थ असे असूनही परमेश्वर (लोकस्य) जीवादेवतांच्या ठाई (ईश्वराधिन झालेला आहे तो वगळून इतर जे आसक्तीने। अहंकाराने अथवा त्रिगुणात्मक नानाप्रकारच्या प्रेरणांनी कर्म करीत आहेत त्यांविषयी) (न कर्तुत्वम्) कर्तेपणाचे सामर्थ्य अथवा प्रेरणा सृष्टीव्यवहारी करीत नाहीत. तसेच (न कर्माणि) कर्माचीही निर्मिती करीत नाहीत. अर्थात संत। असंत। मिश्रभेदे त्रिविध कर्मे परमेश्वराने निर्मिलेली नाहीत अथवा (कर्मफलसंयोगम्) कर्मांची सुखदुःखरूप फळे भोगवण्याचे संयोगही (न सृजति) निर्माण करीत नाहीत. (स्वभावः तु) जिवा देवतांचा स्वभावच (प्रवर्तते) कर्मे करण्याविषयी व भोगण्याविषयी जीवादेवतांना प्रवृत्त करतो. कारण 'जीव आर्जक : देवता फळदाती'. तो स्वभावच कार्यरूप झालेला आहे. जीवाने कर्म करावे आणि त्या कर्माचे फळ भोगावे हा त्याचा स्वभावच आहे. स्वरुपधर्मच आहे. आणि त्या कर्मांचे फळ जीवाला भोगवावे हा देवतेचा स्वभावच आहे. त्याला निमीत्त मात्र परमेश्वर आहेत. ।। वेदान्त्यांनी सुद्धा या सृष्टीला परमेश्वर हा निमीत्त कारण आहे असे मान्य केलेले आहे. ।। परमेश्वर निमीत्त मात्र आहे म्हणून कोणी पापकर्म करील तर त्याला माफ करून देत असतील अथवा पुण्यकर्म करील ते आपण स्वतः ग्रहण करून घेत असतील असेही नाही. ।।।४।।

न आदत्ते कस्यचित् पापम्।
न च एव सुकृतम् विभुः ।
अज्ञानेन आवृतम् ज्ञानम्।
तेन मुह्यन्ति जन्तवः ।।

विभुः। कस्यचित्। पापम् न। च। सुकृतम् एव। न आदत्ते।जन्तवः। अज्ञानेन आवृतम् ज्ञानम्। तेन। मुह्यन्ति.

(विभुः) सर्वव्यापक। सर्वसत्ताधिश निर्विकार असा परमेश्वर (कस्यचित्) कोणाचीही (पापम् न) असंत कर्मे (न आदत्ते) ग्रहण करीत नाहीत. वसो माळेकाराचेनि दृष्टांते तटस्थपणे असतात. (च) आणि (सुकृतम् एव) संतरूप कर्मदेखील (न आक्ते) ग्रहण करीत नाहीत. ज्या अर्थी परमेश्वरच तटस्थ आहेत तेव्हा आपण परोपकार करून हस्तक्षेप करण्याचे प्रयोजन नाही असे मानून कर्मसंन्यासी अथवा कर्मयोगी परोपकाररूप पुण्यकर्मे करीत नाही. आणि इतरांच्या पुण्यकर्मांविषयी तोषाते पावून प्रशंसाही करीत नाही. जे प्रशंसा करतात अथवा परोपकार करतात। पुण्यकर्मे आचरतात आणि त्यासच मोक्षसाधन म्हणतात ते (जन्तवः) प्राणी (मनुष्यदेहधारीये अज्ञान जन) (अज्ञानेन आवृतम् ज्ञानम्) बोध गमावल्यामुळे ज्ञान विवेक लोपला (तेन) या कारणास्तव (मुधिन्त) मोहाला पावून अन्यथाज्ञानग्रस्त होऊन तसे म्हणतात. अज्ञान जनाला असे वाटते की पुण्यापापाची फळे परमेश्वरच देतात. तो देवच मला माझ्या पापाची अथवा पुण्याची फळे देत आहे. परंतु परमेश्वर कोणाच्या पुण्यापापाची फळे देतच नाही. ते कार्य करायला त्याला काही कारण नाही. परा प्रकृति ज्या देवताशक्ती आहेत त्या ज्याच्या त्याच्या पुण्या- पापाची फळे नियमानुसार देतात. परंतु त्या नियमाला परमेश्वराचे ऐश्वर्य कारण आहे हे मात्र खरे. मग ऐश्वर्य धर्माचे इथे कार्य काय? ना त्या देवता ती फळे न्युनाधिक देऊशकत नाहीत हे त्या परमेश्वराचे त्यांवर ऐश्वर्य आहे. ।।।५।।

ज्ञानेन तु तत् अज्ञानम्।
येषाम् नाशितम् आत्मानः ।
तेषाम् आदित्यवत् अज्ञानम्।
प्रकाशयति तत्परम् ।।

तु। येषाम्। तत्। अज्ञानम्। आत्मनः। ज्ञानेन। नाशितम्।तेषाम्। ज्ञानम्। तत्परम्। आदित्यवत्। प्रकाशयति.

(तु) परंतु। (येषाम्) ज्यांचे। (तत्) ते। (अज्ञानम्) अज्ञान। (आत्मनः) परमेश्वराच्या। (ज्ञानेन) यथार्थ ज्ञानाने। (नाशितम्) नासले गेले आहे। (तेषाम्) त्या पुरुषांना। (ज्ञानम्) ते परमेश्वराचे यथार्थ ज्ञान। (तत्परम्) परोपकारादि पुण्यकर्मांनी प्राप्त होणाऱ्या फळांच्या पलिकडे असलेल्या परमेश्वराला। (आदित्यवत्) सूर्याच्या दृष्टांताप्रमाणे। (प्रकाशति) प्रकाशित करते. परमेश्वर वस्तू ती कशी आहे हे जसे तसे त्यांना उमटलेले असते. ।।।६।।

तहुद्धयः तदात्मानः।
तन्निष्ठाः तत्परायणाः ।
गच्छन्ति अपुनरावृत्तिम्।
ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ।।

तद्बुद्धयः। तदात्मानः। तन्निष्ठाः। तत्परायणाः।ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः। अपुनरावृत्तिम्। गच्छन्ति.

असे हे ज्ञान ज्यांच्या ठिकाणी कार्यरूप आहे त्यांचे लक्षण काय ? त्यांना
कोणते फळ मिळते? हे या श्लोकी थोडक्यात सांगून पुढे अध्यायाच्या समाप्तीपर्यंत सविस्तर सांगतात.
(तहुद्धयः) त्या परमेश्वराविषयी त्यांची बुद्धी जणू काही तदृप झालेली असते एवंपर्यंत ते चिंतनी रत असतात। (तदात्मानः) त्या परमेश्वरातच ज्यांचे मन लागलेले असते। (तनिष्ठाः) त्या परमेश्वराच्या ध्यानाचिंतनापासून ते ढळत नाहीत दुःखाकष्टातही इतरांस (देवतांस) शरण जात नाहीत। (तत्परायणाः) तो परमेश्वरच त्यांना आपले श्रेष्ठ आश्रयस्थान वाटतो. (ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः) अशा कार्यरूप ज्ञानामुळे रजतमाचा निरास होऊन अपरोक्षाच्या आड येणाऱ्या अयोग्यतेचा नाश होऊन ते साधक। (अपुनरावृत्तिम्) नित्यमुक्तीला। (गच्छन्ति) अपरोक्षादि क्रमे प्राप्त होतात.
गोधनीचा अर्थ (ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः) मागे सांगितल्याप्रमाणे यथार्थज्ञान झाल्यामुळे ज्यांच्या अंतःकरणातले कल्मष म्ह. अन्यथाज्ञान; पापवासनारूप कर्म करावीत असा मळ। निर्धूत म्ह. निःशेष नाहीसे झालेले आहे असे जे ज्ञानिये पुरुष ते (तहुद्धयः) मागील श्लोकी तत्परम् शब्दाने निर्देशिला परमेश्वर त्याचाच ठिकाणी श्रद्धा ठेवणारे (वेदान्ती इथे असा अर्थ करतात - तनुद्धय म्ह. ज्यांची बुद्धी तद्रूप झाली आहे. तत् म्ह. तो परमेश्वर जसा त्रिगुणातीत आहे तशी त्यांची बुद्धी त्रिगुणातीत झालेली आहे. हा अर्थ योग्य आहे. परंतु तद्रूप झाली आहे म्ह. त्याचेच रूप झालेली आहे हा अर्थ काही बरोबर नाही.) असून (तन्निष्ठाः) त्याचाच ठिकाणी प्रत्ययपूर्वक निष्ठा ठेवणारे आहेत. तसेच ते (तदात्मानः) त्याचातच मन ठेवणारे आहेत. तोच जणु काही आमचा आत्मा आहे. आत्म्याशिवाय देह असूच शकत नाही तसे त्याचाशिवाय। त्याच्या अस्तित्वाशिवाय आमचे अस्तित्व निरर्थक आहे अशी त्यांची धारणा आहे. (तत्परायणाः) तोच आमचे श्रेष्ठ आश्रयस्थान आहे असे मानणारे आहेत. अशी श्रद्धा। निष्ठा असलेले (अपुनरावृत्तिम् गच्छन्ति) जन्म-मरणाच्या चक्रात पुनःश्च येत नाही. पुनर्जन्माला प्राप्त होत नाहीत. ।।।७।।

विद्याविनयसंपन्ने।
ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि च एव श्वपाके च।
पण्डिताः समदर्शिनः ।।

पण्डिताः। विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे। च। गवि। हस्तिनि।शुनि। श्वपाके च। समदर्शिनः एव.

अशा नित्यमुक्तीला जाणाऱ्या या ज्ञानी पुरुषाचे वर्तन। भावना कशी
असते ते सांगतात. किंवा अजून ते कसे असतात ते सांगत आहेत.
(पण्डिताः) मोक्षायोग्य ज्ञानी जन (ज्यांचा ठिकाणी अध्यात्मज्ञान कार्यरूप आहे। नुसते शब्दाने ऐकूण घेतलेले नाही तर ते तद्नुरूप वागतात असे जे पंडित आहेत ते) (विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे) त्रिगुणात्मक ज्ञान व नम्रतादि गुणांनी संपन्न अशा ब्राह्मणाविषयी (च) आणि (गवि) गाईविषयी। (हिस्तनि) हत्तीविषयी। (शुनि) कुत्र्याविषयी (शपाके च) अतिक्षुद्र चांडाळ जातीविषयीदेखील (समदर्शिनः एव) तात्विक दृष्ट्या सारख्याच भावनेने पाहणारे असतात. ।। शपाके म्ह. शपच नावाची एक जात. त्या काळामध्ये सर्वात हीन समजली जाणारी जात. श म्ह. कुत्रा ते सुद्धा शिजवून खाणारे म्हणून शपाक. मग ते समदर्शी असतात कोण्या अर्थी ? ना सर्वत्र जीवात्मा जो आहे त्या प्रत्येकाविषयीच उद्धरणभाव परमेश्वराचा आहेच. शपाकातल्या जीवाला उद्धरायचे नाही आणि ब्राह्मणातल्या जीवाला उद्धरायचे आहे। कुत्र्यातल्या जीवाला उद्धरायचे नाही आणि गाईतल्या जीवाला उद्धरायचे आहे असे नाही. ह्या सर्वांचाच परमेश्वर कधीना कधी उद्धार करणारच आहेत. त्या सर्वांविषयी परमेश्वराचा उद्धरणाचा हेतू आहेच. म्हणून त्यात हा अस्पृश्य आहे आणि हा पृश्य आहे। हा आदरणीय आहे हे मानायचे आपल्याला काही कारण नाही. तत्वतः सर्वत्र जीवात्मा सारखाच आहे. कर्मानुसार ते त्या-त्या देही आलेले आहेत. घृणास्पद कोणीच नाही. दुखवायला कोणीच अर्ह नाही. या अर्थाने (अशा पारमार्थिक दृष्ट्या) तो समदर्शी आहे. वांचून व्यवहारिक दृष्ट्या ज्याची जशी पात्रता तसेच त्याचाशी वागावे लागते. ब्राह्मणाला आल्यानंतर जसा आदर करतो तसाच आदर शपाकाचाही करतो असा अर्थ नाही. श्वानाचा ठिकाणी आणि ब्राह्मणाचा ठिकाणी सारखाच व्यवहार करावा असा अर्थ नाही. लौकिक व्यवहाराप्रमाणेच ज्याचाशी जसा व्यवहार तसे त्याला वागावे लागते. ।।।८।।

इह एव तैः जितः सर्गः।
येषाम् साम्ये स्थितम् मनः ।
निर्दोषम् हि समम् ब्रह्म।
तस्मात् ब्रह्मणि ते स्थिताः ।।

येषाम्। मनः। साम्ये। स्थितम्। तैः। इह एव। सर्गः जितः।हि। ब्रह्म। निर्दोषम् समम्। तस्मात्। ते। ब्रह्मणि स्थिताः.

मोक्षयोग्य कर्मसंन्याश्याचे वैशिष्टय ते काय म्हणून सांगतात.
(येषाम्) ज्यांचे। (मनः) अंतःकरण। (साम्ये) (मागील श्लोकी सांगितलेल्या) समत्व भावात तसेच इच्छाद्वेष। सुखदुःख या द्वंद्वांविषयीही समत्व भावात। (स्थितम्) स्थिर झाले आहे। (तैः) त्यांच्याकडून। (इह एव) त्या मत्र्यलोकीच। (सर्गः जितः) जन्ममरणरूप संसार जिंकला गेला आहे असे निभ्रात जाणावे। (हि) कारण की। (ब्रह्म) परब्रह्म परमेश्वर। (निर्दोषम् समम्) दोषरहित आणि सर्व काळ सम आहे। (तस्मात्) ह्या अर्थाने। (ते) मोक्षापात्र ज्ञानी जन। (ब्रह्मणि स्थिताः) परब्रह्म परमेश्वरात असल्यासारखेच आहेत.अथवा (हि) कारण की ते (निर्दोषम् समम् ब्रह्म) निर्दोष या अर्थाने परब्रह्म परमेश्वराशी सारखेच आहेत. निर्दोषम् म्ह. रजातमावेगळे झालेले। वैषम्यदोषावेगळे झालेले. या अर्थाने ते परब्रह्माशी ते सारखेच आहेत. (तस्मात्) आणि म्हणूनच (ते) मोक्षापात्र ज्ञानी जन (ब्रह्मणि स्थिताः) परब्रह्म परमेश्वरात पावन झाल्यासारखेच आहेत. ।।।९।।

न प्रहृष्येत् प्रियम् प्राप्य।
न उद्विजेत् प्राप्य च अप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिः असम्मूढः।
ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ।।

प्रियम्। प्राप्य। न प्रहष्येत्। च। अप्रियम्। प्राप्य। न उद्विजेत्।स्थिरबुद्धिः। असम्मूढः। ब्रह्मविद्। ब्रह्मणि स्थितः.

अजून त्यांचा साम्ययोग कसा आहे। तो साम्ययोग साधण्यासाठी साधना
कोणती ती सांगत आहेत.
(प्रियम्) मनोनुकुल पदार्थ। प्रसंग (त्रिगुणात्मक कर्मपैकीचे)। (प्राप्य) प्राप्त झाले असता। (न प्रहष्यत्) हर्षित होऊ नये। (च) आणि। (अप्रियम्) अपमानाचे प्रसंग। अपमान करणाऱ्या व्यक्ती एणे न्याये दुःखदायी प्रसंग वा व्यक्ती। (प्राप्य) प्राप्त झाली असता। (न उद्विजेत्) उद्विग्न होऊ नये. असे ज्यास कळते व त्याप्रमाणे जो वर्तन करतो त्यास। (स्थिरबुद्धिः) समत्वबुद्धीचा व। (असम्मूढः) मोहरहित संशयरहित। (ब्रह्मविद्) परब्रह्म परमेश्वराला जाणणारा म्हटला जातो। (ब्रह्मणि स्थितः) असा कर्मसंन्यासी परब्रह्म परमेश्वरास प्राप्त झाल्यासारखाच आहे. किंवा अशी ज्याची (स्थिरबुद्धिः) बुद्धी सदैव स्थिर आहे। विकरत नाही आणि (असम्मूढः) जो अज्ञाना अन्यथाज्ञानावेगळा झालेला आहे तो खरोखर (ब्रह्मविद्) निर्गुण परमेश्वराला यथातथ्य जाणता होय. आणि तो (ब्रह्मणि स्थितः) देहात असूनही परमेश्वरस्वरूपीच स्थिर झालेला आहे असे समज. ।। त्याला साधू- संत दिसणे। देवाचे स्थान दिसणे। प्रसाद प्राप्त होणे हेही प्रियसंयोग आहेत. तिथे त्याला समाधान वाटत नाही का ! तिथेही तो हर्षित होत नाही का! मग इथे प्रिय संयोग ते कोणते अभिप्रेत आहेत? तो जर वासनिक अवस्थेत असेल तर त्याचासाठी प्रियसंयोग म्ह. मुलगा परिक्षेत पास झाला। मुलाला फार मोठी नोकरी लागली। शेत उत्पन्नाला फार चांगला भाव मिळाला एणेन्याये जे जे काही कर्मवशानुसार प्रियसंयोग असतात ते इथे अभिप्रेत आहेत. तो या विषयी हुरळून जात नाही. तो म्हणतो। 'हे काय ! हा ऊन सावलीचा खेळ. हा चालुच राहणार. त्यात हर्षित होऊन जाण्यासारखे काय !' आणि तो जर सर्वसंग परित्यागी अनुसरला असेल तर इतरांना वाटणारे प्रियसंयोग म्ह. त्याला मिळणारे मान-सन्मान। द्रव्य। इत्यादि हे इथे अभिप्रेत आहेत. ते प्राप्त झाले असता तो हुरळून जात नाही. तसेच वासनिकासाठी अप्रिय संयोग म्ह. मालमत्तेची हानी। कोणी आप्त सरला। इत्यादि आणि अनुसरलेयासाठी अप्रिय संयोग म्ह. कोणी अपमानकारक बोलले। पैशून्य बोलले। अथवा कोणी निंदारूप बोलले इथे अभिप्रेत आहेत. ।।२०।।

बाह्यस्पर्शेषु असक्तात्मा।
विन्दति आत्मनि यत् सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा ।
सुखम् अक्षयम् अनुते ।।

बाह्यस्पर्शेषु। असक्तात्मा। सः। यत् सुखम्। आत्मनि विन्दति।ब्रह्मयोगयुक्तात्मा। अक्षयम् सुखम्। अन्नुते.

अजून असे होण्यासाठी त्याने काय केले पाहिजे हे सांगत आहेत.
(बाह्यस्पर्शेषु) पंच ज्ञानेंद्रियांच्या शब्द। स्पर्श। रस। रूप। गंध ह्या विषयांविषयी तसेच मनाच्या मान्यता गौरव उपाधी या विषयांविषयी। (असक्तात्मा) ज्याचे मन आसक्त नाही। विरमले आहे। (सः) तो कर्मसंन्यासी। (यत् सुखम्) ज्या त्रिगुणातीत सुखाचा। (आत्मनि विन्दति) आपल्या अंतःकरणात अनुभव करतो। (ब्रह्मयोगयुक्तात्मा) सगुण ब्रह्म जो साधनदाता अवतार त्याच्याशी ध्यानयोगाने चित्त मन लावल्यामुळे तसा अनुभव त्यास येतो. असा पूर्ण स्वस्थ पुरुषच। (अक्षयम् सुखम्) नित्यमुक्तीचे शाश्वत सुख। (अश्नुते) अनुभवण्यास लायक होतो। पात्र होतो.
गोधनी स्पष्टीकरण - अक्षयम् सुखम् इथे प्राप्तीतले सुख सांगायचे नाही. इथेच प्राप्त होणारे सुख भगवंतांना अभिप्रेत आहे. त्याला जी स्वस्थता आहे ती इथे अभिप्रेत आहे. ती स्वस्थता कर्मरहाटीतल्या सर्वश्रेष्ठ देवताविद्यावंतालाही नाही. त्यालाच आपण बोधामुळे होणारी निर्गुण स्वस्थता म्हणतो. त्यागामुळे जे सुख आहे ते भोगात नाही हे मुख्यत्वे भगवंतांना इथे सांगायचे आहे. एरव्ही लौकिक समजूत भोगात सुख आहे अशीच आहे. ।।२१।।

ये हि संस्पर्शजा भोगाः।
दुःखयोनयः एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय।
न तेषु रमते बुधः ।।

कौन्तेय। ये हि। संस्पर्शजा भोगाः। ते। आद्यन्तवन्तः। दुःखयोनयः एव। बुधाः। तेषु। न रमते।

बाह्यविषयांत कर्मसंन्याशानेच रमू नये काय ? यदर्थी न अनुसरलेल्या
बोधवंतांना देखील विवेक सांगतात.
(कौन्तेय) हे अर्जुना। (ये हि) जी काही। (संस्पर्शजा भोगाः) विषयेंद्रियांच्या संयोगाने प्राप्त होणारी सुखे आहेत। (ते) ती सर्व सुखे। (आद्यन्तवन्तः) अनित्य अशी असून। (दुःखयोनयः एव) दुःखालाच जन्म देणारी
आहेत म्हणून। (बुधाः) ननुसरलेला बोधवंत अथवा सगुण प्रमाद्रिया बोधवंत। (तेषु) त्या विषयांत। (न रगते) रमत नाही: कां जे पक्षकारी म्हणितले अनुसरण नाही तरी मात्राचि वर्तिजे : दृष्टी सुखिया होईजे परत्री नरक चुकती.
गोधनी अर्थ असे बाह्यस्यर्थांविषयी अनासक्त होण्यासाठी काय विषयव्यवस्था केली पाहिजे। कसा विवेक केला पाहिजे ते सांगत आहेत. अथवा मागील श्लोकी सांगितले की। बाह्यस्पर्शामध्ये जो अनासक्त आहे तोच श्रेष्ठप्रकारचे सुख आपल्या आत्म्यात प्राप्त करून घेतो. याचेनि पालटे जो भोगी आहे तो तसे सुख प्राप्त करून घेत नाही. तर असे का? (हि) कारण की (कौन्तेय) हे अर्जुना (ये) जी (संस्पर्शजा भोगाः) बाह्यविषयांच्या आणि ज्ञानेंद्रियांच्या संयोगाने उत्पन्न होणारे सुखभोग आहेत (ते) ती सर्व सुखे (आद्यन्तवन्तः) त्यांना कुठेतरी आरंभ आहे आणि ते कधीतरी संपणारे आहेत आणि (दुःखयोनयः एव) परणामी दुःखालाच जन्म देणारी आहेत. म्हणून (तेषु बुधाः) अशा सुखांमध्ये जाणते पुरुष। यथार्थ ज्ञाते पुरुष (न रमते) रममाण होत नाहीत. ।।२२।।

शक्नोति इह एव यः सोढुम्।
प्राक् शरीर विमोक्षणात्
कामक्रोधोद्भवम् वेगम्।
सः युक्तः सः सुखी नरः ।।

यः। शरीर विमोक्षणात् प्राकू। इह एव। कामक्रोधोद्भवम् वेगम्। सोढुम् शक्नोति। सःनरः। युक्तः। सः सुखी.

अजून युक्त कर्मसंन्यासी कसा असतो ते सांगतात अथवा प्रमादभयातून
मुक्त झालेला कर्मसंन्यासी अथवा कर्मयोगी कसा असतो ते सांगतात.
(यः) जो पुरुष (मागील श्लोकांमध्ये वाखाणलेला साधनवंत तो) (शरीरविमोक्षणात् प्राक्) हे नश्वर देह सोडण्यापूर्वी (इह एव) ह्या ज्ञानदेही असता (कामक्रोधोद्भवम् वेगम्) कामाने उत्पन्न होणारा आवेग व क्रोधाने उत्पन्न होणारी उर्मी (सोढुम् शक्नोति) सहन करू शकतो अर्थात कामवासनेने उत्पन्न होणारा सेवनेचा उल्लेख रोखू शकतो। जड चेतनाची सेवना चुकवतो। क्रोधाची उर्मी रोखू शकतो। कखाय धरीत नाही। असदुत्तरे देत नाही। अपमान करण्याऱ्याची हितशत्रुची निंदा करीत नाही (सः नवः) तोच पुरुष (युक्तः) योग्य कर्मसंन्यासी। कर्मयोगी अथवा प्रमादभयापासून मुक्त अनुसरलेला होय आणि (सः सुखी) त्याची सुख स्वस्थता चैतन्यविद्यावंतालाही नाही एवढी मोठी असते. ।।२३।।

यः अतः सुखः अन्ततरारामः।
तथा अन्तज्योतिः एव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणम्।
ब्रह्मभूतः अधिगच्छति ।।

यः। अन्तः सुखः। अन्तरारामः। तथा। अन्तज्र्योतिः एव।सः योगी। ब्रह्मभूतः। ब्रह्मनिर्वाणम् अधिगच्छति.

असाच पुरुष पुढे ब्रह्मनिर्वाणाला प्राप्त होतो म्हणून सांगतात. किंवा अजून नित्यमुक्तीस पात्र असा कर्मसंन्यासी कसा असतो ते सांगतात. एकवीसाव्या श्लोकी साधन अवस्था सांगितली. आणि आता पुढे तीन श्लोकांत साध्य अवस्था सांगत आहेत(यः) जो पुरुष। (अन्तः सुखः) अंतरीच सुख मानणारा। (परमेश्वराच्या ध्यान चिंतनरूप अंतर साधनेतच सुख मानणारा) (अन्तरारामः) आपल्या अंतरीच स्मरणाच्या ठाई (अंतःकरणात त्याच देवाच्या लीळांचे। सद्गुणांचे चिंतन करण्यातच) रममाण होणारा। (तथा) त्याचप्रमाणे। (अन्तज्योतिः एव) ज्ञानशक्तीद्वारा आपल्या ठाई असणाऱ्या दोषांना जाणणारा याचेनि पालटे आणिकाचे दोष न पाहणारा असा असतो। (ज्याच्या अंतःकरणात यथार्थ ज्ञानाचा प्रकाश झालेला आहे) (सः योगी) तो अनुसरलेला ध्यानयोगी कर्मसंन्यासी अथवा निष्काम कर्मयोगी। (ब्रह्मभूतः) ब्रह्मभावाला प्राप्त झाल्यासारखाच होय. तोच। (ब्रह्मनिर्वाणम् अधिगच्छति) ब्रह्मानुभूतिला प्राप्त होतो. ।।२४ ।।

लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणम्।
ऋषयः क्षींणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः।
सर्वभूकहिते रताः ।।

क्षींणकल्मषाः। छिन्नद्वैधाः। सर्वभूतहिते रताः। यतात्मानः। ऋषयः। ब्रह्मनिर्वाणम् लभन्ते.

श्रीबाबांजींच्या आश्रमात आरती झाल्यानंतर बहुधा काही अध्यायातले शेवटचे श्लोक म्हटले जात होते. त्यात या अध्यायातील पुढचे (तसेच पंधरावा अध्यायातले) शेवटचे पाच श्लोकही म्हटले जायचे.
(क्षींणकल्मषाः) सर्व पापवृत्ती ज्यांच्या नाहीशा झाल्या आहेत (ज्यांची पातके सर्व जळून गेलेली आहेत); आणि। (छिन्नद्वैधाः) यथार्थ ज्ञानामुळे सर्व संशय ज्यांचे दूर झाले आहेत. (अथवा ज्यांच्या अंतःकरणातील संशयवृत्ती नाहीशी झालेली आहे. अथवा जे राग-द्वेष। काम-क्रोध या द्वंद्वातित झालेले आहेत); तसेच। (सर्वभूतहिते रताः) जे सर्व प्राण्यांचे अहित म्हणजे हिंसा ते कसोशीने टाळतात एणे अर्थ सर्वभूतहिते रताः आहेत आणि। (यतात्मानः) जे परमेश्वराच्या ध्यानात प्रयत्नपूर्वक मनाला लावतात असे। (ऋषयः) द्रष्टे पुरुष। सुविचारी पुरुष। (अथवा आपल्या ठिकाणी असणाऱ्या दोषांचा प्रसव तो नीटपणे ओथंबान्याये पहाणारे असे पुरुष) (ब्रह्मनिर्वाणम् लभन्ते) ब्रह्मानुभूतिला मिळवतात. ते शोशत अशा मोक्षाला प्राप्त करून घेतात. ।।२५।।
गोधनी स्पष्टीकरण ऋषयः म्ह. क्रांतदर्शी (पारदर्शी) पुरुष. एरव्ही ऋषयः शब्दाचा अर्थ दृष्टे पुरुष असा होतो. सर्वभूतहिते रताः म्ह. जे सर्व प्राणीमात्रांच्या हितामध्ये रत आहेत म्ह. निष्कारण (फार काय सकारणही) कोणाला दुखवीणारे नाहीत. वांचून इथे वास्तविक हित असा अर्थ नाही. दुसरे। सर्वभूतहिते रताः असणे म्ह. जीवाचे सर्वात मोठे हित म्ह. ईश्वरप्राप्ती त्या आड न येणे आणि जो अनुकूळ आहे त्याचे अन्यथाज्ञान न पुसत फेडणे. बाकीचे जे हित आहे ते एखाद्यावेळेला अनहित पण असू शकते. जसे पाणपोई लावणे। अन्नछत्र लावणे। सदावर्त लावणे। इत्यादि. परंतु त्यामुळे आळशी लोकांचे फावते. म्हणजे त्यांच्या आलस्यवृत्तीला आपणच जबाबादार होतो. काही संप्रदाय असे आहेत की ते रस्त्याने जातांना त्यांना जर एखादा शिकारी पक्षीं धरून नेतांना दिसला तर ते आपल्या जवळ असलेल्या श्रावकांना। अनुयायांना म्हणतात। 'या प्राण्यांना सोडवा. ते मरणार. त्यांचे मरण आपण चुकविले पाहिजे.' आणि मग त्यांचे श्रावक त्यांच्या गुरूची आज्ञा म्हणून त्या शिकाऱ्यांना द्रव्य देऊन ते पाखरे सोडायला लावतात. परंतु त्या शिकाऱ्यांना माहीत असते की या संप्रदायाचे लोक असे प्राण्यांवर दया
करणारी आहेत. म्हणून ते मुद्दाम त्यांच्या रस्त्याने येतात. आणि अशारीतीने द्रव्य घेतात. आणि ते त्या द्रव्याने त्याहीपेक्षा उत्तम सापळा बनवितात. असेच दुसरे उदाहरण कबीराच्या मुलाचे आहे. कबीराचा मुलगा कमाल तो एक साधारण दुकानदार होता. कोणीतरी भिकारी रस्त्याने जात होता. त्याला वाटले आपण खरेच याला काहीतरी दिले पाहिजे. मग त्याने आपल्या दुकानातून काहीतरी धान्य दिले. ते धान्य त्या भिकाऱ्याने घेतले आणि दुसऱ्या दुकानात जाऊन विकले. आणि त्या पैशाचे त्याने मासे पकडण्याचे जाळे बनविले. हे त्या कमालाने पाहिले. त्याने दिले पुण्यहेतूने परंतु त्या शिकाऱ्याने असे केले. असे दान ते प्राण्याच्या अनहितालाच कारणीभूत झाले. आणि म्हणून त्याने त्या दिवसापासून दान कोणालाच दिले नाही. उलट लोक त्याला निर्दयी समजू लागले. म्हणजे ज्याला आपण हित समजतो ते एखाद्यावेळेला अनहित पण असू शकते. म्हणून कोणालाही दुखवू नये अथवा त्याच्या कल्याणाच्या आड न येणे हेच सर्वात मोठे सर्वभूतहित रताः आहे. ।।

कामक्रोधवियुक्तानाम्।
यतीनाम् यतचेतसाम् ।
अभितः ब्रह्मनिर्वाणम्।
वर्तते विदितात्मनाम् ।।

अभितः। वर्तते.कामक्रोधवियुक्तानाम्। यतचेतसाम्। विदितात्मनाम्। यतीनाम्। ब्रह्मनिर्वाणम्।

ती ब्रह्मानुभूति मिळवण्याकरीता त्यांना कुठे लांब जावे लागत असेल
म्हणशील तर तसं नाही.
(कामक्रोधवियुक्तानाम्) साधनावस्थेतच कामक्रोधादिकांपासून मुक्त झालेल्या। (यतचेतसाम्) चित्ताला संयमित केलेल्या। (विदितात्मनाम्) आत्मज्ञानसंपन्न (ज्यांनी परमेश्वराला यथार्थपणे जाणून घेतलेले आहे) अशा। (यतीनाम्) प्रयत्नशील साधकांना। (ब्रह्मनिर्वाणम्) ब्रह्मप्राप्ती अथवा अनुभूती। (अभितः) इथेच सभोवार (चहकडून। सगळीकडून)। (वर्तते) प्राप्त होते. कां जे : सर्वज्ञे म्हणितले : "ब्रह्मविद्ये साध्यसाधन एथचि." मग त्यांना होणारी प्राप्ती ती एकदेशी नाही. इतर ज्या देवताप्राप्ती आहेत त्या सर्व एकदेशी आहेत. सगळीकडून त्याचासाठी ब्रह्मानंद पाझरतो आहे जणुकाही अशी त्याची अवस्था असते. ।।२६।।

स्पर्शान् कृत्वा बहिः बाह्यान्।
चक्षुः एव अन्तरे भ्रूवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा।
नासाभ्यन्तरचारिनो ।।

बाह्यान् स्पर्शान्। बहिः एव। कृत्वा चक्षुः भ्रुवोः अन्तरे।कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ। प्राणापानौ। समौ कृत्वा.

आता इथून पुढे मागील श्लोकी सांगितलेल्या साध्य प्राप्त करून घेणाऱ्या
पुरुषाची साधना वर्णन करीत आहेत.
(बाह्यान् स्पर्शान्) बाह्य विषभोगाच्या सुखास। (बहिः एव) बाहेरच।
(कृत्वा) सोडून देऊन अर्थात पंचज्ञानेंद्रियांच्या सकल इंद्रियार्थांचा परिच्छेद करून। (स्पर्श म्ह. शब्द। रूप। रस। गंध। इत्यादि विषयांचा इंद्रियांशी योग टाळून आणि विधीबागे। प्रितीवशात जर तसा योग आलाच तर त्याची गोडी न घेऊन) (चक्षुः) आपली दृष्टी (भ्रुवोः अन्तरे) दोन्ही भुवयांच्या मध्ये एकवटून। (कृत्वा) परमेश्वराचे आर्ती। अप्राप्ती। तळमळपूर्वक स्मरण करणारा (ते स्मरण घडावे यासाठी)। (नासाभ्यन्तरचारिणौ) नाकात वाहणाऱ्या चालणाऱ्या। (प्राणापानौ) श्वासोच्छवासाच्या गतीला। (समौ कृत्वा) सम ठेवणारा (रागद्वेष। कामक्रोध। हर्षविषाद यापैकी कोणताही विकार उद्भवला असता श्वासोच्छवासाची गती वाढते. खेद। निराशा। न्यूनगंड यापैकी कोणताही विकार प्राप्त झाला असता गती मंदावते ह्या विकारांचा मनावर। आत्म्यावर परिणाम होऊ न देणे यासच प्राणापानौ समौ करणे म्हणतात.)

यतेन्द्रियमनोबुद्धिः।
मुनिः मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधः।
यः सदा मुक्तः एव सः ।।

यतेन्द्रियमनोबुद्धिः। मोक्षपरायणः। यः। मुनिः।विगतेच्छाभयक्रोधः। सः। सदा मुक्तः एव.

(यतेन्द्रियमनोबुद्धिः) मन इंद्रिये व बुद्धी यांचा संयम करून (मोक्षपरायणः)
मोक्षप्राप्ती हेच आपले इप्सित आहे। साध्य आहे। मागा अनंता जन्मी केलेली कर्मबंधने आणि आपल्या ठिकाणी असणारे राग द्वेषादि दोष हे ज्ञानाने जाणून त्याचापासून मुक्त होणे हेच आपले कर्तव्य आहे असे निश्चितपणे मानणारा (यः) जो (मुनिः) मौनशील असतो; (विगतेच्छाभयक्रोधः) इषणा। वासना। भय। क्रोध ज्याचे नाहीसे झाले आहेत (सः) असा तो पुरुष (सदा मुक्तः एव) सर्व काळ मुक्त असल्यासारखाच आहे. देहाइंद्रियामध्ये विद्यमान असताही मुक्तच आहे. ।।
इथे स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांस् इथपर्यंतची साधना आजच्या दैवरहाटीच्या साधकाला लक्षात येते. परंतु चक्षुश्चैवान्तरे भ्रवोः आणि नासाभ्यन्तरचारिणौ प्राणापानौ समौ कृत्वा ही साधना काही लक्षात येत नाही. म्हणून मोतीवालेबुवा पाचवा अध्याय जो आहे तो त्रिगुणात्मक साधना वर्णन करणारा आहे असे मानत होते. सांख्य म्ह. विद्यावंत आणि योग म्ह. बहिर्यागी असा त्यांचा अर्थ आहे. परंतु तसे नाही. चक्षुश्चैवान्तरे भ्रवोः कृत्वा ही साधना द्वापरातल्या मानसाला शक्य होती. तसेच पुढच्या अध्यायातही येणार आहे. सम्प्रेक्ष नासिकाग्रम खम् म्ह. नासिकाग्र दृष्टी करून साधना करणे. या दोन ध्यानापैकी भुमध्य लक्ष ते उत्तम असा निर्णय आपल्या लीळाचरित्रात आलेला आहे. हे त्या काळच्या पुरुषाला सहज शक्य होते. कलियुगीच्या पुरुषाला या दोन्हीही साधना अवघड आहेत. आणि म्हणून आमच्या देवाने साधा आणि सोपा मन स्थिर करण्याचा उपाय सांगितला आहे. आणि नासाभ्यन्तरचारिणौ प्राणापानौ समौ ही साधनादेखील लक्षात येत नाही. त्यावरही ताबा मिळवायचा असा इथे काही हेतू आहे का? म्हणजे प्राणायम साधना इथल्या साधकाला भगवंतांनी सांगितली आहे का? का ती फक्त द्वापरीच होती आणि कलियुगी नाही? तसे नाही. जेव्हा जेव्हा मन विकरते तेव्हा तेव्हा प्राणापानाची गती विषम होते. आपण भयाभीत झालो। खुप हर्षीत झालो अथवा एखाद्याबद्दल क्रोधीत झालो तेव्हा प्राणापानाची गती विषम होते. ते मन सदैव जर स्थिर असले तर मग प्राणापानाची गती असे विषम होण्याचे काही कारण नाही. म्हणजे ध्यान करतांना। स्मरण करतांना इतर कुठलाही विकार (क्रोधरूप। द्वेषरूप। भयरूप) अंतःकरणी न आणणे हेच प्राणापानाची गती स्थिर करणे होय. ।। २८ ।।

भोक्तारम् यज्ञतपसाम्।
सर्वसोकमहेश्वरम् ।
सुहदम् सर्वभूतानाम्।
ज्ञात्वा माम् शान्तिम् ऋच्छति ।।